ताइवानमाथि ट्रम्पको ‘डिल’: बेइजिङका लागि बन्यो रणनीतिक उपहार ! 

५ जेठ, काठमाडौं । ताइवानलाई गरिने अमेरिकी हतियार बिक्रीलाई चीनसँगको ‘बार्गेनिङ चिप’ का रूपमा प्रस्तुत गरेर राष्ट्रपति ट्रम्पले ताइवानको सरकारलाई कमजोर बनाउने प्रयासमा रहेका चीनका नेता सी जिनपिङलाई एउटा ठूलो उपहार सुम्पिएका छन्।

सोमबार, चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले ट्रम्पको उक्त भनाइलाई प्रयोग गर्दै स्वदेशमा र ताइवानमा एउटा सन्देश दिन खोजेका छन् । बेइजिङले आफ्नो भूभाग दाबी गर्ने टापु लोकतन्त्र ताइवानको रक्षाका लागि संयुक्त राज्य अमेरिका भरपर्दो साझेदार होइन।

बेइजिङको चर्को आलोचनाको तारो बन्ने गरेका ताइवानका राष्ट्रपति लाई चिङ-ते र उनको डेमोक्र्याटिक प्रोग्रेसिभ पार्टीले अब संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट ‘अनकन्डिसनल इन्डलजेन्स’ को अपेक्षा गर्न नसक्ने चिनियाँ पत्रिका ‘ग्लोबल टाइम्स’ ले एक चिनियाँ अनुसन्धानकर्तालाई उद्धृत गर्दै उल्लेख गरेको छ।

ताइवानलाई लक्षित गर्दै सोमबार चिनियाँ रक्षा मन्त्रालयका प्रवक्ता कर्नल जियाङ बिनले भने, “सैन्य खरिदले सुरक्षा किन्न सकिँदैन; यदि तपाईं कसैको मोहरा बन्नुभयो भने, तपाईंलाई निचोरेर सुकाउने मात्र काम हुन्छ।”

अमेरिकी राष्ट्रपतिको यो भनाइ शुक्रबार बेइजिङमा सी जिनपिङसँगको शिखर वार्ताबाट फर्केपछि सप्ताहांतमा सार्वजनिक भएको थियो। उनले ताइवानलाई दिइने करिब १४ अर्ब डलर बराबरको हतियार प्याकेजको निर्णयलाई हाल रोकिएको बताउँदै त्यसलाई बेइजिङसँग प्रयोग गर्न सकिने एउटा ‘बार्गेनिङ चिप’ का रूपमा व्याख्या गरेका थिए।

फक्स न्युजसँगको अन्तर्वार्तामा उनले भने, “मैले त्यो विषयलाई यथास्थितिमा राखेको छु र यो चीनमा निर्भर रहन्छ।” ट्रम्पले यसको बदलामा चीनबाट के चाहन्छन् भन्ने कुरा तत्काल स्पष्ट हुन सकेको छैन।

इरानमाथिको दबाब?

हर्मुज जलमार्ग पुनः खुलाउनका लागि इरानलाई मनाउन चीनले थप पहल गरोस् भन्ने आशाका साथ संयुक्त राज्य अमेरिका उक्त शिखर वार्तामा गएको थियो। ट्रम्पले पछि सी जिनपिङसँग इरानको विषयमा छलफल गरेको बताएका थिए । तर उनीहरूको छलफलका विस्तृत विवरणहरू अझै बाहिर आएका छैनन्।

चीनले इरानलाई संयुक्त राज्य अमेरिकासँग वार्ता गर्न दबाब दिँदै आएको छ र हर्मुज जलमार्ग खुला राख्नुपर्ने आह्वान पनि गरेको छ। तर, मध्यपूर्वमा आफ्नो साझेदार इरानविरुद्ध अमेरिका र इजरायलको पक्षमा स्पष्ट रूपमा उभिन चीनसँग बलिया रणनीतिक कारणहरू छन् । विशेष गरी यस्तो युद्धमा, जुन हुनुहुँदैनथ्यो भनी चीनले पटक-पटक बताउँदै आएको छ।

साङ्घाई क्रस-स्ट्रेट रिसर्च एसोसिएसनका अनुसन्धानकर्ता बाओ चेङ्केका अनुसार, यदि चीन तेहरानमाथिको आफ्नो प्रभाव प्रयोग गर्न तयार भयो भने पनि, उसले ताइवानका विषयमा अमेरिकाबाट पाउने छुटको बदलामा (क्विड प्रो क्वो) यसलाई स्पष्ट रूपमा देखाउन चाहँदैन।

ट्रम्पको कार्यशैलीबारे टिप्पणी गर्दै बाओले भने, “उनी एक व्यापारीका रूपमा काम गर्न रुचाउँछन् र समस्याहरूलाई पनि डिल-मेकिङको चस्माबाट मात्र हेर्छन्। तर, यी दुई विषयलाई यति कसिलो गरी जोड्नु वास्तवमा सम्भव छैन।”

अमेरिकी सामानहरूको थप खरिद?

यदि राष्ट्रपति ट्रम्पले १४ अर्ब डलरको हतियार प्याकेजलाई स्थगित गरे वा हतियारको सङ्ख्या र प्रविधिलाई घटाए भने चीनले केही तरिकाले प्रतिक्रिया दिन सक्ने फुदान विश्वविद्यालयको ‘सेन्टर फर ताइवान स्टडीज’ का निर्देशक सिन छियाङले बताएका छन्।

प्राध्यापक सिनका अनुसार, उदाहरणका लागि चीनले थप अमेरिकी कृषि उत्पादनहरू र बोइङ विमानहरू खरिद गर्न सक्छ। राष्ट्रपति ट्रम्प र बोइङ कम्पनीले यसअघि नै चीनले आफ्ना २०० विमानहरू अर्डर गर्न सहमति जनाएको बताइसकेका छन्। ट्रम्प प्रशासनले पनि आइतबार चीनले सन् २०२६, २०२७ र २०२८ मा “वार्षिक कम्तीमा १७ अर्ब डलर बराबरका अमेरिकी कृषि उत्पादनहरू खरिद गर्न” सहमति जनाएको जनाएको छ, यद्यपि यस वर्षको रकम भने समानुपातिक रूपमा गणना गरिनेछ।

ताइवान आन्तरिक मामिला भएको र सो टापुमा अमेरिकाले गरिरहेको निरन्तर हतियार बिक्री अमान्य रहेको बेइजिङको आधिकारिक अडान छ। तर, व्यावहारिक परिस्थितिमा चीनले पनि यथार्थवादी बन्न सक्ने सिनले बताएका छन्।

उनले भने, “चीनले ताइवानलाई गरिने हतियार बिक्रीलाई संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको वार्तामा कहिल्यै पनि बार्गेनिङ चिपका रूपमा प्रयोग गर्न चाहेको थिएन। तर यथार्थमा, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध वा महाशक्तिहरूको प्रतिस्पर्धाको क्रममा जुनसुकै मुद्दा पनि सारभूत रूपमा बार्गेनिङ चिप बन्न सक्छ।”

बेइजिङका लागि सञ्चार-युद्धमा जित

केही हिसाबले, बेइजिङले राष्ट्रपति ट्रम्पको यो चालबाट पहिले नै फाइदा उठाइसकेको छ।

ट्रम्पको भनाइले उनी ताइवानका राष्ट्रपति लाई चिङ-तेलाई अमेरिकालाई युद्धतर्फ धकेल्न खोज्ने एक खतरनाक पृथकतावादीका रूपमा चीनले गरेको चित्रणबाट प्रभावित भएको सङ्केत गर्छ। (अर्कोतर्फ, लाई र उनको सरकारले ताइवान वास्तविकतामा पहिले नै स्वतन्त्र रहेको र चीन नै आक्रामक शक्ति भएको बताउँदै आएका छन्।)

ट्रम्पले युद्धको अवस्थामा संयुक्त राज्य अमेरिकाले ताइवानको सफल रक्षा गर्न सक्ला वा नसक्ला भन्ने प्रश्न पनि उठाए। उनले भने, “म कसैले स्वतन्त्रताको घोषणा गरोस् र हामीले युद्ध लड्न ९,५०० माइल टाढा जानुपरोस् भन्ने चाहँदिनँ।” चिनियाँ नेतृत्वको राजनीतिबारे अध्ययन गर्ने क्लेरमन्ट म्याकेना कलेजका प्राध्यापक मिनशिन पेईले भने, “मलाई लाग्छ सी जिनपिङ यो शिखर वार्तामा एक कुरामा सफल भएका छन् । त्यो हो ताइवानको विषयमा ट्रम्पलाई शिक्षित गर्नमा।”

“चिनियाँ जनताको दृष्टिकोणमा, ताइवान मुद्दामा ट्रम्पको टिप्पणी एक ठूलो सफलता हो,” बेइजिङका पूर्व पत्रकार तथा हाल रेनमिन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक वाङ वेनले भने।

केही विश्लेषकहरूका अनुसार, यदि ट्रम्पले कुनै पनि स्वीकृतिलाई पर्याप्त समयसम्म लम्ब्याएमा बेइजिङले केही फाइदा लिन सक्छ।

वासिङ्टनस्थित ‘फाउन्डेसन फर डिफेन्स अफ डेमोक्रेसीज’ का चाइना प्रोग्रामका वरिष्ठ निर्देशक क्रेग सिङ्गलटनले भने, “प्रश्न यो छ कि १४ अर्ब डलरको प्रस्तावित बिक्री केही हप्ता, महिना वा त्यसभन्दा लामो समयका लागि ढिलाइ गरिन्छ।” उनले थपे, “लामो समयसम्मको ढिलाइ, विशेष गरी बेइजिङको आपत्तिका कारण सिर्जित ढिलाइले, अमेरिकी प्रतिरोध क्षमताको विश्वसनीयतामाथि निकै गम्भीर प्रश्न उठाउनेछ।”

ताइवानका लागि समस्या?

चीनसँग नजिकको सम्बन्ध हुनुपर्छ भन्ने धारणा राख्ने ताइवानको मुख्य विपक्षी दल ‘नेसनलिस्ट पार्टी’ ले राष्ट्रपति लाईले टापुलाई एउटा खतरनाक अवस्थामा धकेलेको तर्क गर्दै यस अवसरको फाइदा उठाएको छ । जहाँ ताइवान न बेइजिङको विश्वासपात्र रह्यो, न त वासिङ्टनमाथि नै पूर्ण भर पर्न सक्यो।

ताइपेईमा आयोजित एउटा मञ्चमा नेसनलिस्ट पार्टीको प्रशासन अन्तर्गत काम गरिसकेका पूर्व वरिष्ठ अधिकारी सु चीले भने, “मलाई लाग्छ कि ट्रम्प-सी शिखर वार्ता ताइवानका लागि एउटा मोड हो। अमेरिका अहिले धेरै समस्याहरूमा जेलिएको छ र यहाँ हामीलाई सम्हाल्न ऊ असमर्थ छ।”

राष्ट्रपति लाई र उनका अधिकारीहरूले ट्रम्पको टिप्पणीले सम्बन्धमा कुनै परिवर्तन नल्याउने तर्क गरेका छन्। उनीहरूले ताइवानप्रतिको नीतिमा ‘केही पनि परिवर्तन भएको छैन’ भन्ने ट्रम्पको भनाइलाई आधार बनाएका छन्। उनीहरूले अमेरिकी व्यापार प्रतिनिधि जेमिसन ग्रियरसहित ट्रम्प प्रशासनका अधिकारीहरूको टिप्पणीलाई पनि उद्धृत गरेका छन्, जसले ताइवानसम्बन्धी नीति यथावत रहेको बताएका छन्।

ताइवानका उप-विदेश मन्त्री चेन मिङ-चीले पत्रकारहरूसँग भने, “मलाई लाग्छ ताइवानका जनताले चिन्ता लिनुपर्ने आवश्यकता छैन। मलाई विश्वास छ कि हामीप्रतिको संयुक्त राज्य अमेरिकाको सुरक्षा प्रतिबद्धता र हाम्रो द्विपक्षीय आर्थिक तथा व्यापारिक सम्बन्ध पहिलेझैँ कायम छ।”