प्रकाशित मिति : २९ जेष्ठ २०८३, शुक्रबार
विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथालाई आफ्नो कार्यस्थल बनाएका नेपाली कीर्तिमानी आरोही कामिरिता शेर्पाले सन् २०२६ मे १७ बिहान १०:१२ बजे ३२ औँ पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरे । ५६ वर्षीय कामिरिताले आफ्नै अघिल्लो वर्षको ३१ औँ आरोहणको कीर्तिमान तोड्दै नयाँ विश्व रेकर्ड कायम गरे । सेभेन समिट ट्रेक्स र १४ पिक्स एक्सपेडिसनसँग आबद्ध भई आरोही टोलीको नेतृत्व गर्दै उनी शिखर पुगेका थिए । यो उपलब्धि मात्र नभएर तीन दशकभन्दा लामो अथक मेहनत, जीवनमरणको दोसाँधमा गरिएका संघर्ष र शेर्पा समुदायको अटुट समर्पणको जीवन्त प्रमाण रहेको कामिरिताले बताए ।
थामे गाउँदेखि हिमालको फेदसम्म
कामिरिताको जन्म सन् १९७० जनवरी १७ मा सोलुखुम्बु जिल्लाको थामे गाउँमा भएको थियो । समुद्री सतहबाट करिब ३,८०० मिटर उचाइमा रहेको यो गाउँ सगरमाथा क्षेत्रको खुम्बु उपत्यकामा पर्छ । यो ठाउँ प्रसिद्ध आरोही तेन्जिङ नोर्गे शेर्पाको बाल्यकालको गाउँ पनि हो, जसले सन् १९५३ मा सर एडमन्ड हिलारीसँग मिलेर पहिलो पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरेका थिए ।
एक ठूलो परिवारका आठ सन्तानमध्ये कामिरिता एक हुन् । उनका बुबा मिङ्मा छिरिङ शेर्पा पनि यसै क्षेत्रमा सक्रिय गाइड थिए । नेपालले सन् १९५० मा विदेशी आरोहीहरूका लागि ढोका खुला गरेपछि कामिरिताका बुबाले व्यावसायिक शेर्पा गाइडका रूपमा काम गर्न थालेका थिए । तर, सन् १९९२ मा अत्यधिक चिसोका कारण खुट्टामा समस्या आएपछि उनको हिमाल यात्रा रोकियो । परिवारको आर्थिक अवस्था अत्यन्त कमजोर भएको तथा त्यस समयमा शिक्षा महँगो र दुर्लभ भएका कारण कामिरिताले कक्षा तीनसम्म मात्र अध्ययन गर्न पाए । बाल्यकालमा उनी भिक्षु (लामा) बन्ने सोचमा थिए, तर परिवारको आर्थिक दबाबका कारण त्यो सपना त्यागेर हिमालमा काम गर्न बाध्य भएको उनले बताए ।
भरिया र भान्से हुँदै मुख्य गाइडसम्मको यात्रा
कामिरिताले १२ वर्षको उमेरदेखि नै सगरमाथाको आधार शिविरसम्म सामान बोक्ने भरियाका रूपमा काम सुरु गरेका थिए । उनी आफ्नो शरीरको तौलभन्दा बढी सामान—टेन्ट, अक्सिजन सिलिन्डर र खाद्यान्न पिठ्युँमा बोकेर लुक्लादेखि आधार शिविरसम्मको कठिन यात्रा गरेका दिनहरू सम्झिन्छन् । हिमालको ओसिलो र कठ्याङ्ग्रिँदो मौसममा खाली खुट्टा हिँडेजस्तो लाग्ने त्यो अवस्था हिजो जस्तै लाग्ने र त्यो समय अत्यन्त कष्टकर रहेको उनी बताउँछन् ।
केही वर्षपछि उनी आधार शिविर र उच्च शिविरहरूमा भान्से सहयोगी बनेर काम गर्न थाले । माइनस २० देखि ३० डिग्री सेल्सियसको प्राणघातक चिसोमा हिउँ पगालेर पानी बनाउने, खाना तयार पार्ने र भाँडा माझ्ने जस्ता कठिन कामहरू उनले वर्षौंसम्म गरे।
“त्यस समयमा हामी अशिक्षित र गरिब थियौँ । बाँच्नका लागि नै खतरनाक हिमाल चढ्नु हाम्रो बाध्यता थियो,” कामिरिताले विगत सम्झँदै भने, “आजको जस्तो आधुनिक लुगा, न्यानो जुत्ता र स्याटेलाइट मौसम पूर्वानुमानको सुविधा थिएन । हामी आफ्नै अनुभव र आँखाको भरमा हिउँको गहिराइ नाप्थ्यौँ । धेरै पटक आफ्नै साथीहरू आँखाअगाडि हिमपहिरोमा बगेको देखेका छौँ ।”
बाल्यकालको यही कठिनाइले आफूलाई शारीरिक र मानसिक रूपमा अत्यन्त बलियो बनाएको र हिमाली मौसम, न्यून अक्सिजन तथा भौगोलिक चुनौतीहरूसँग अभ्यस्त हुन सिकाएको उनले बताए ।
पहिलो आरोहण र चुनौती
२४ वर्षको उमेरमा, अर्थात् सन् १९९४ मे १३ मा कामिरिताले दक्षिण-पूर्वी कूट मार्गबाट पहिलो पटक सगरमाथाको शिखरमा पाइला टेकेर आफ्नो सपना पूरा गरे । पहिलो आरोहणको तयारीका क्रममा उनले आधार शिविरदेखि उच्च शिविरसम्म सामान बोक्ने, डोरी टाँग्ने र टोलीलाई सहयोग गर्ने काम गरेका थिए । त्यस क्रममा खतरनाक खुम्बु आइसफल, क्रेभास र अप्रत्याशित मौसमको सामना गर्नुपरेको उनी बताउँछन् । शिखरमा पुग्दाको खुसी कुनै शब्दमा बयान गर्न नसकिने भए पनि त्यससँगै अरू आरोहीहरूलाई सुरक्षित रूपमा तल झार्ने ठूलो जिम्मेवारी पनि जोडिएको उनले उल्लेख गरे ।
यो सफलतापछि उनी हरेक वर्षजसो सगरमाथा चढिरहेका छन् । सन् १९९५ मा उनी ८,५०० मिटरको उचाइसम्म पुगे पनि खराब मौसमका कारण शिखरमा पुग्न सकेनन् । सन् १९९७ मा उनले दोस्रो पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरे । ९० को दशकमा पर्वतारोहण आजको तुलनामा निकै जोखिमपूर्ण थियो । बाटो निश्चित नहुने र प्रविधिको अभावका कारण कुनै पनि कुरा सहज थिएन । तर, अहिले हिमाल चढ्ने कार्य धेरै आधुनिक र प्रविधिमैत्री बन्दै गएको उनको बुझाइ छ ।
कामिरिता आफ्नो जीवन केवल कीर्तिमानका लागि मात्र नभएको बताउँछन् । आर्थिक रूपमा सुरुका वर्षहरूमा उनको कमाइ न्यून थियो । अहिले एउटा आरोहणका लागि उनी करिब १० हजार अमेरिकी डलर वा सोभन्दा बढी पारिश्रमिक लिन्छन्, तर विगतमा अत्यन्तै न्यून पारिश्रमिकमा काम गरेको दुःख उनी भुल्न सक्दैनन् । उनकी श्रीमती लाक्पा जाङ्मुले उनलाई बारम्बार पर्वतारोहणबाट अवकाश लिन आग्रह गरिरहन्छिन् । हिमालको जोखिमकै कारण उनीहरूले आफ्ना दुई सन्तानलाई यो क्षेत्र र हिमालभन्दा टाढा राखेर अध्ययन गराइरहेका छन् ।
पर्वतारोहणमा शारीरिक र मानसिक जोखिम अत्यधिक हुन्छ । क्रेभास, हिमपहिरो, हिउँको तुफान र ‘डेथ जोन’ मा हुने अक्सिजनको अभावले सधैँ मृत्युको डर हुन्छ । शेर्पाहरूले आरोहीहरूका लागि आफ्नो ज्यान नै जोखिममा थापेका हुन्छन्, तर सरकारबाट पर्याप्त सहयोग र सम्मान नपाएको कामिरिताको गुनासो छ । यसका साथै, पछिल्लो समय मौसम र जलवायु परिवर्तनले थप चुनौती निम्त्याएको छ । हिउँ पग्लिएर बाटो परिवर्तन हुने, काला चट्टानहरू देखिने र ग्लेसियरहरू खुम्चिँदै गएको प्रति उनले चिन्ता व्यक्त गरे ।
सगरमाथाबाहेक उनले चो ओयु (८ पटक), मनास्लु (४ पटक), के-टु (१ पटक), र ल्होत्से (१ पटक) जस्ता ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरूमा कुल ४५ भन्दा बढी पटक सफल आरोहण गरिसकेका छन् । उनी हिमालमा बाटो बनाउने टोलीको नेतृत्व गर्छन्, विदेशी आरोहीहरूलाई गाइड गर्छन् र उनीहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्छन् । बाटो बनाउने र सिङ्गो टोलीको जिम्मेवारी लिएर हिँड्नु शारीरिक रूपमा अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण कार्य भएको उनी बताउँछन् ।
कामिरिताको कीर्तिमानको यात्रा: २२ औँ देखि ३२ औँ पटकको ऐतिहासिक दौड
कामिरिता शेर्पाको कीर्तिमान बनाउने यात्रा दशकौँ अघि सुरु भए पनि सन् २०१८ देखि यसले एउटा नयाँ र ऐतिहासिक मोड लियो । सन् २०१८ मा उनले २२ औँ पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गर्दै विश्वमै पहिलो पटक एकल विश्व कीर्तिमान आफ्नो नाममा लेखाए । यसअघि २१ पटक आरोहण गरेका दिग्गज आरोहीहरू अप्पा शेर्पा र फुर्बा तासी शेर्पाको संयुक्त रेकर्ड तोड्दै कामिरिताले इतिहास रचेका थिए । यो सफलतापछि उनले पछाडि फर्केर हेर्नुपरेन । अर्को वर्ष, अर्थात् सन् २०१९ मा उनले अद्भुत क्षमता प्रदर्शन गर्दै एकै हप्ताको अन्तरालमा २३ औँ र २४ औँ पटक सगरमाथाको शिखर छोएर विश्वलाई चकित पारे ।
सन् २०२० मा विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको कोभिड-१९ महामारीका कारण हिमाल आरोहण पूर्ण रूपमा रोकियो, जसले गर्दा उनको यात्रामा केही समय अल्पविराम लाग्यो । तर, सन् २०२१ मा हिमाल खुल्नासाथ उनले २५ औँ पटक आरोहण गरी रजत जयन्ती आरोहण पूरा गरे । लगत्तै सन् २०२२ मा उनले आफ्नै कीर्तिमान परिमार्जन गर्दै २६ औँ पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरे । सन् २०२३ को आरोहण सिजन कामिरिताका लागि निकै रोचक र प्रतिस्पर्धात्मक रह्यो । अर्का साहसी आरोही पासाङ दावा शेर्पाले उनको कीर्तिमान बराबरी गरेपछि, कामिरिताले कडा प्रतिस्पर्धाबीच एकै सिजनमा दुई पटक हिमाल चढेर २७ औँ र २८ औँ आरोहणको कीर्तिमान आफ्नो पक्षमा सुरक्षित राखे ।
यो कीर्तिमानी यात्रा सन् २०२४ मा आइपुग्दा थप गतिशिल बन्यो । उनले सन् २०२४ मे १२ र मे २२ का दिन गरी मात्र १० दिनको अन्तरमा दुई पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरेर २९ औँ र ३० औँ आरोहणको कोसेढुङ्गा पार गरे । यसैगरी, सन् २०२५ मे २७ मा ३१ औँ पटक सगरमाथाको शिखर चुमेका कामिरिताले अन्ततः सन् २०२६ मे १७ मा ३२ औँ पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गर्दै विश्व पर्वतारोहणको इतिहासमा कहिल्यै नमेटिने स्वर्ण अक्षरले आफ्नो नाम अङ्कित गरे । स्मरणीय रहोस्, सन् २०१५ को विनाशकारी महाभूकम्प र हिमपहिरो तथा सन् २०२० को कोरोना महामारीका कारण आरोहण प्रभावित नभएको भए उनको यो आरोहण संख्या अझ बढी हुन सक्ने थियो ।
३२ औँ पटकको आरोहण अनुभव: खुसी, चिन्ता र सन्देश
सन् २०२६ मे १७ मा ‘१४ पिक्स एक्सपेडिसन’ को टोली नेतृत्व गर्दै कामिरिता ३२ औँ पटक सगरमाथाको शिखरमा पुगे । यस वर्षको आरोहण अघिल्ला वर्षहरूभन्दा बढी भिडभाडयुक्त र मौसमका हिसाबले चुनौतीपूर्ण थियो, तर उनको लामो अनुभव र कुशल नेतृत्वले अभियान सफल भयो । शिखरमा पुग्दा आफू भावुक भएको उनले बताए ।
“म अत्यन्तै खुसी छु । यो मेरो व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, बरु सम्पूर्ण शेर्पा समुदाय र आरोहीहरूको सम्मान हो,” उनले भने, “मेरो परिवार, साथीहरू, आरोहण टोली र समर्थकहरूप्रति म आभार व्यक्त गर्दछु ।”
यद्यपि, उनले सगरमाथामा बढ्दो ‘ट्राफिक जाम’ प्रति गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरे । “डेथ जोन (८,००० मिटरभन्दा माथि) मा सयौँ मानिस एउटै डोरीमा लामो लाइन बस्नुपर्दा जोखिम निकै बढ्छ । सरकारले हिमाल चढ्ने अनुमतिपत्र जारी गर्ने प्रक्रियामा केही सीमितता तोक्नुपर्छ,” उनले थपे ।
जलवायु परिवर्तनले हिमालको स्वरूप नै बिगारिरहेको बताउँदै उनले काला चट्टान र पग्लिँदै गएका हिमनदीका कारण हिमालको बाटो झन् खतरनाक र जोखिमपूर्ण बन्दै गएको उल्लेख गरे । भविष्यको योजनाबारे बोल्दै उनी भन्छन्, “शरीरले साथ दिएसम्म म हिमाल चढिरहनेछु, तर मेरो मुख्य खुसी आफैँ शिखरमा पुग्नुमा भन्दा पनि आफ्नो टोलीलाई सुरक्षित रूपमा तल फर्काउनुमा हुन्छ । मेरो ध्यान सधैँ त्यसैमा केन्द्रित रहनेछ ।”
शेर्पा समुदायका प्रेरणा र गौरव
कामिरिता शेर्पा राष्ट्रकै गौरव र शेर्पा समुदायको पहिचान हुन् । विगतमा शेर्पाहरूलाई केवल ‘भारी बोक्ने सहयोगी’ का रूपमा मात्र हेरिन्थ्यो, तर कामिरिता जस्ता साहसी आरोहीहरूले शेर्पाहरूलाई हिमालका वास्तविक नेता र हिरोका रूपमा विश्वसामु स्थापित गराएका छन् । उनी हिमालमा कार्यरत गाइडहरूको पारिश्रमिक वृद्धि, उचित बीमा र व्यावसायिक सुरक्षाको सवालमा निरन्तर आवाज उठाउँदै आएका छन् । उनको यस ऐतिहासिक कीर्तिमानले नेपालको साहसिक पर्यटनलाई विश्वव्यापी रूपमा प्रवर्द्धन गर्न अतुलनीय योगदान पुर्याएको छ ।
सोलुखुम्बुको विकट गाउँ थामेबाट सुरु भएको उनको यो संघर्षपूर्ण यात्रा आज विश्वकीर्तिमानको सर्वोच्च शिखरमा पुगेको छ । ३२ पटकसम्म डेथ जोनबाट सुरक्षित रूपमा फर्किनु पक्कै पनि सामान्य साहस होइन । आगामी दिनमा उनी युवा शेर्पाहरूलाई पर्वतारोहणको प्रशिक्षण दिने र यस क्षेत्रको नीति निर्माणमा योगदान पुर्याउने सोचमा छन् । जलवायु परिवर्तनको असर कम गर्ने, सगरमाथाको भिड नियन्त्रण गर्ने र शेर्पाहरूको सम्मान एवं अधिकार सुनिश्चित गर्ने नै अबका दिनमा उनका मुख्य चासो र प्राथमिकता रहने शेर्पाले बताएका छन्।