प्रकाशित मिति : १७ असार २०८३, बुधबार
फोटो :एएफपी/रासस
विश्व खेलकुदको महाकुम्भ फिफा विश्वकपको रौनक चुलिइरहँदा आम फुटबल प्रशंसक, विशेषगरी नेपाली समर्थकहरूमाझ एउटा साझा जिज्ञासा सधैँ चर्चामा रहने गर्छ— ओलम्पिकमा एउटै देशका रूपमा ‘ग्रेट ब्रिटेन’ वा ‘यूके’ (संयुक्त अधिराज्य) बनेर खेल्ने राष्ट्रहरू फिफा विश्वकपमा भने किन ‘इङ्ल्यान्ड’, ‘स्कटल्यान्ड’, ‘वेल्स’ र ‘उत्तरी आयरल्यान्ड’ का रूपमा छुट्टाछुट्टै मैदानमा उत्रिन्छन्?
भौगोलिक रूपमा संयुक्त अधिराज्य (यूके) एउटा सार्वभौम मुलुक भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघ (फिफा) को नियम र फुटबलको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा यो अलि फरक छ। फुटबल इतिहासका पाना पल्टाउँदा यसका पछाडि मुख्य तीन रोचक कारणहरू देखिन्छन्।
यसको पहिलो र मुख्य कारण आधुनिक फुटबलको आविष्कार र फिफाभन्दा पुराना बेलायती फुटबल संघहरू हुन्। सन् १९०४ मा फुटबलको सर्वोच्च निकाय ‘फिफा’ स्थापना हुनुभन्दा दशकौँ अघि नै बेलायती महाद्वीपका चार क्षेत्रहरूले आफ्ना स्वतन्त्र फुटबल संघहरू गठन गरिसकेका थिए। इङ्ल्यान्डको द फुटबल एसोसिएसन सन् १८६३ मा स्थापना भएको थियो भने स्कटल्यान्डले १८७३, वेल्सले १८७६ र उत्तरी आयरल्यान्डले १८८० मा आफ्ना संघहरू बनाएका थिए।
फिफा स्थापना हुँदा बेलायतमा फुटबल प्रणाली निकै बलियो भइसकेको थियो। फुटबल खेलको विकासमा यी चारै देशको ऐतिहासिक योगदानलाई सम्मान गर्दै फिफाले उनीहरूलाई छुट्टाछुट्टै सदस्यको रूपमा मान्यता दियो। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, फुटबल खेलकै ‘जन्मदाता’ भएका कारण उनीहरूले फिफामा विशेषाधिकार पाएका हुन्।
यसको दोस्रो कारण इतिहासकै पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय खेल र उनीहरूबीचको परम्परागत प्रतिद्वन्द्विता हो। विश्व फुटबल इतिहासको पहिलो आधिकारिक अन्तर्राष्ट्रिय खेल सन् १८७२ मा इङ्ल्यान्ड र स्कटल्यान्डबीच खेलिएको थियो। विश्वकपको सुरुवात हुनुभन्दा अघिसम्म बेलायतका यी चार राष्ट्रहरूबीच हरेक वर्ष ‘ब्रिटिस होम च्याम्पियनसिप’ आयोजना हुन्थ्यो।
लामो समयसम्म एकअर्काविरुद्ध मैदानमा भिड्ने ऐतिहासिक र रैथाने प्रतिद्वन्द्विताका कारण उनीहरू कहिल्यै पनि एउटै टोलीका रूपमा खेल्न मन्जुर भएनन्। उनीहरूको आफ्नै राष्ट्रिय गान, आफ्नै जर्सी र आफ्नै फुटबल पहिचान स्थापित भइसकेको थियो, जसलाई उनीहरू त्याग्न चाहँदैनथे।
तेस्रो र प्राविधिक कारण भनेको फुटबलको विश्वव्यापी नियम बनाउने शक्ति र भोटिङ अधिकार गुम्ने डर हो। फुटबलको नियम परिवर्तन वा परिमार्जन गर्ने संस्थालाई ‘इन्टरनेसनल फुटबल एसोसिएसन बोर्ड’ भनिन्छ। सन् १८८६ मा स्थापित यो बोर्डमा कुल ८ वटा भोटिङ अधिकार हुन्छ, जसमध्ये फिफासँग ४ मत र बाँकी ४ मत इङ्ल्यान्ड, स्कटल्यान्ड, वेल्स र उत्तरी आयरल्यान्डसँग एक–एक गरी सुरक्षित छ।
फुटबलको कुनै पनि नयाँ नियम पारित गर्न कम्तीमा ६ मत (तीन-चौथाई बहुमत) आवश्यक पर्छ। यदि यी चार देश मिलेर संयुक्त अधिराज्य (यूके) को एउटै टोली र एउटै फुटबल संघ बनाएमा, उनीहरूले फिफा बोर्डमा रहेको आफ्नो यो ऐतिहासिक र शक्तिशाली निर्णायक अधिकार गुमाउनुपर्ने हुन्छ।
यसै सन्दर्भमा धेरैलाई ओलम्पिकमा चाहिँ किन ‘टीम जीबी’ (ग्रेट ब्रिटेन) हुन्छ भन्ने कौतुहलता हुन सक्छ। वास्तवमा, अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पिक कमिटीको नियम फिफाको भन्दा सर्वथा फरक छ। ओलम्पिकले केवल राजनीतिक रूपमा मान्यता प्राप्त सार्वभौम देश (संयुक्त अधिराज्य) लाई मात्रै मान्यता दिन्छ, त्यसका प्रान्त वा क्षेत्रहरूलाई छुट्टै टोली पठाउन अनुमति दिँदैन।
त्यसैले ओलम्पिकमा बेलायतका सबै क्षेत्रका खेलाडीहरू ‘ग्रेट ब्रिटेन’ को एउटै झण्डामुनि खेल्छन्। तर, विश्वकपमा भने फिफाले सार्वभौम मुलुक नभई स्वायत्त फुटबल संघलाई सदस्यता दिने भएकाले इङ्ल्यान्ड आफ्नो छुट्टै विरासत बोकेर मैदानमा उत्रिने गर्दछ।