यसरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ बाँदर आतङ्क 

एशिया, अफ्रिका र दक्षिण अमेरिकामा बाँदर व्यापक रूपमा पाइन्छन् र विश्वव्यापी रूपमा बाँदरको सङ्ख्या १५ देखि २५ करोडको बीचमा रहेको अनुमान गरिन्छ। एशियामा मात्रै करिब ६ देखि १० करोड बाँदर रहेको अनुमान छ। एशियाली देशमध्ये मुख्यतया भारत, नेपाल, भुटान, श्रीलंकामा बाँदर पाइन्छन्। वनफँडानी, शहरी विस्तार, जलवायु परिवर्तन र गाउँबाट ग्रामीण मानिसको बसाइँसराइका कारण हालैका वर्षमा नेपालमा बाँदरको सङ्ख्या द्रुत गतिमा बढेको पाइन्छ। प्राकृतिक वासस्थान घट्दै र वनमा खाद्यस्रोत गुम्दै जाँदा, बाँदर खाना र आश्रयको खोजीमा खेतबारी, शहर, मन्दिर र आवासीय क्षेत्रतर्फ बढ्दै गइरहेका छन्।

नेपालमा मानव–बाँदर द्वन्द्वको वृद्धि अब स्थानीय चियापसलदेखि राष्ट्रिय संसद्‌सम्म जताततै प्रमुख सार्वजनिक चिन्ताको विषय बनेको छ, जसले राष्ट्रिय र विश्वव्यापी दुवै ध्यान आकर्षित गरेको छ। धेरै पहाडी र शहरी क्षेत्रका किसानले बालीनाली विनाश, खाद्य असुरक्षा, सम्पत्तिको क्षति र बाँदरको बढ्दो सङ्ख्या तथा घट्दो वन वासस्थानका कारण कहिलेकाहीं आक्रमणको सामना गरिरहेका छन्।

गाउँले बीचको दैनिक कुराकानी, मिडिया बहस, शैक्षिक छलफल र संसदीय बैठकहरूले यस चुनौतीको दीर्घकालीन र मानवीय समाधानको तत्काल आवश्यकतालाई प्रकाश पारेका छन्। समस्या स्थानीय समुदायभन्दा बाहिर फैलिंदै र यसले कृषि, पर्यटन, जैविक विविधता तथा ग्रामीण जीविकोपार्जनलाई असर गर्दै जाँदा, विज्ञ तथा नीतिनिर्माताले वासस्थान व्यवस्थापन, बाँदरको जनसङ्ख्या नियन्त्रण, किसान सहयोग कार्यक्रम, जनचेतना र स्थानीय समुदाय, संरक्षण एजेन्सी तथा सरकारी अधिकारीहरू बीच बलियो सहकार्य सहितको एकीकृत दृष्टिकोणका लागि आह्वान गरिरहेका छन्।

काठमाडौं उपत्यका, पोखरा, धादिङ, गोरखा, लमजुङ, तनहुँ, नुवाकोट, पर्वत, गुल्मी, अर्घाखाँची र काभ्रेपलाञ्चोक लगायत नेपालका मध्य–पहाडी तथा अर्ध–शहरी क्षेत्रहरूमा बाँदरको समस्या विशेषगरी गम्भीर बन्दै गइरहेको छ। वननजिकै बस्ने किसानले प्रत्येक वर्ष ठूलो मात्रामा बाली क्षतिको सामना गर्छन् किनभने बाँदरले रोपाइँ र कटनीको मौसममा प्रायः खेती गरिएका खेतमा आक्रमण गर्छन्।

सबैभन्दा दिगो समाधान आधुनिक वैज्ञानिक नवप्रवर्तनसँग पुर्खाहरूको ज्ञानलाई संयोजन गर्नुमा निहित छ। परम्परागत पारिस्थितिक ज्ञानले कम लागत, सांस्कृतिक रूपमा स्वीकृत र वातावरणमैत्री अभ्यास प्रदान गर्छ भने आधुनिक प्रविधिले बलियो सुरक्षा र दीर्घकालीन जनसङ्ख्या व्यवस्थापन उपकरणहरू प्रदान गर्छ

बालीनाली विनाशको उच्चतम स्तर सामान्यतया मकै खेतीको मौसममा अप्रिलदेखि जुलाईसम्म र धान तथा फलफूल काट्ने अवधिमा सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्म हुन्छ। बाँदर बुद्धिमान, सामाजिक र अनुकूलनीय जनावर हुन्, जसले गर्दा मानव खाना र कृषि बालीहरूमा निर्भर भएपछि तिनीहरूलाई नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुन्छ।

नेपालमा, बाँदरले मुख्यतया मकै, धान, गहुँ, कोदो, आलु, गोलभेंडा, केरा, सुन्तला, बदाम र दाल जस्ता बाली नष्ट गर्छन्। मकैलाई सबैभन्दा बढी क्षति हुने बाली मानिन्छ किनभने बाँदरले सजिलै मकैको बोट चढ्न सक्छन् र कटनी गर्नुअघि खान सक्छन्।

वन नजिकैका फलफूल फार्म र तरकारी बगैंचाहरू पनि बाँदरको आक्रमणको उच्च जोखिममा छन्। बालीनालीलाई क्षति पुर्‍याउनुका साथै, बाँदरले किसान, विशेषगरी वृद्ध गाउँले र बालबालिकामा डर र तनाव सिर्जना गर्छन्। धेरै परिवार उत्पादनशील काममा ध्यान केन्द्रित गर्नुको सट्टा खेतको रक्षा गर्न लामो समय बिताउन बाध्य छन्।

बढ्दो मानव–बाँदर द्वन्द्व कृषि समस्या मात्र होइन, ग्रामीण नेपालको लागि सामाजिक, वातावरणीय र आर्थिक चुनौती पनि बनेको छ। बाँदर समस्या किसानका लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ, विशेषगरी मध्य पहाडी र जङ्गल नजिकैका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा। बढ्दो वनफँडानी, जलवायु परिवर्तन, शहरी विस्तार र गाउँबाट बसाइँसराइले बाँदरका लागि प्राकृतिक खाद्यस्रोतहरू घटाएको र तिनीहरूलाई खेतबारी र बस्तीतिर धकेलेको छ।

फलस्वरूप, बाँदरले बारम्बार मकै, धान, आलु, फलफूल र तरकारी जस्ता बालीहरू नष्ट गर्छन्, जसले गर्दा ग्रामीण समुदायका लागि ठूलो आर्थिक क्षति र खाद्य असुरक्षा हुन्छ। यो बढ्दो मानव–बाँदर द्वन्द्व कम गर्न, नेपाललाई परम्परागत ज्ञान, वैज्ञानिक व्यवस्थापन र सामुदायिक सहभागितालाई संयोजन गर्ने सन्तुलित दृष्टिकोण चाहिन्छ।

बाँदर आतङ्क समाधान गर्ने उपाय

सबैभन्दा प्रभावकारी समाधानमध्ये एक- बाँदरका लागि खाद्य आकर्षण कम गर्नु हो। जापान, सिङ्गापुर र भारत जस्ता धेरै देशमा, बाँदरलाई खुवाउने विरुद्धका कडा नियमले मानव खानामा उनीहरूको आक्रामक व्यवहार र निर्भरता कम गर्न मद्दत गरेको छ। नेपालले बाँदरलाई खुवाउन निरुत्साहित र फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली सुधार गर्न मन्दिर, पर्यटकीय स्थल र गाउँहरूमा जनचेतना अभियान शुरु गर्न सक्छ, ताकि बाँदरलाई फोहोरमा पहुँच गर्नबाट रोकियोस्।

सबैभन्दा उपयोगी र शक्तिशाली रणनीति वन र प्राकृतिक बफर क्षेत्रहरूको संरक्षण हो। किसानले प्राकृतिक सुरक्षात्मक अवरोधका रूपमा खेत वरिपरि कफी, क्याक्टस, चिया, नीम, दालचिनी, मोरिङ्गा, कडीपत्ता (करी बिरुवा), घिउकुमारी (एलोभेरा), रिठ्ठा, सयपत्री (म्यारीगोल्ड), भुइँकटहर, खुर्सानी, लेमनग्रास, अदुवा, लसुन, प्याज, पुदिना, तरुल, पिंडालु र बेसार जस्ता बाँदरका लागि कम आकर्षक बालीहरू रोपेर ‘बाली विविधीकरण’ को अभ्यास गर्न सक्छन्।

सुक्खा पात र जडीबुटीहरू जलाउँदा निस्कने धुवाँ कहिलेकाहीं अस्थायी विकर्षकका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यी विधिहरू वातावरणमैत्री छन् र बाली क्षतिलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सक्छन्।

अर्को महत्त्वपूर्ण रणनीति समुदायमा आधारित व्यवस्थापन हो। परम्परागत रूपमा, नेपाली गाउँलेले ड्रम, सिट्टी, कुकुर, गुलेली, स्केयरक्रो (बुकुच्चा), परावर्तक सामग्री र घुम्ने घडी प्रणालीहरू प्रयोग गरेर सामूहिक रूपमा आफ्ना खेतको सुरक्षा गर्थे। यी अभ्यासको आधुनिक संस्करणहरू गाउँका बाँदर व्यवस्थापन समूह र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीहरू मार्फत बलियो बनाउन सकिन्छ।

बाँदरलाई कम आकर्षक हुने जडीबुटी खेती, मौरीपालन, च्याउ, चिया, कफी, रिठ्ठा खेती जस्ता वैकल्पिक खेतीलाई प्रवर्धन गरेर बस्ती र कृषि भूमिमा प्रवेश गर्न निरुत्साहित गर्न सकिन्छ

यसबाहेक, नेपालले थाइल्यान्ड र इन्डोनेसिया जस्ता देशमा पहिले नै प्रयोग गरिएका वैज्ञानिक समाधान अपनाउन सक्छ, जसमा बाँदरको नसबन्दी (बन्ध्याकरण) कार्यक्रम, सौर्य बार, गति–सेन्सर (मोसन सेन्सर) अलार्महरू र वासस्थान पुनर्स्थापना समावेश छन्। फलफूलका रूख रोप्ने र क्षय भएका वनहरू पुनर्स्थापित गर्नाले पनि बाँदरलाई खेत र बस्तीहरू नजिक आउनुको सट्टा प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणालीभित्रै राख्न मद्दत गर्न सक्छ। सङ्घीय सरकारले अत्यधिक संवेदनशील स्थानहरूमा सेना र प्रहरीका अभ्यास गतिविधिलाई पनि प्रोत्साहन गर्न सक्छ।

त्यस्तै गरी, मानव–बाँदर द्वन्द्व कम गर्ने अरू वैकल्पिक उपायहरूमा अप्रिलदेखि जूनसम्मको प्रमुख बाली संरक्षण मौसममा सेना, प्रहरी र सामुदायिक वन गस्ती तथा ड्रिल गतिविधि बढाउनु र गति–सेन्सर अलार्म (साइरन उपकरण) को प्रयोग व्यावहारिक हुन सक्छ। यस अवधिमा बाँदर प्रायः नजिकैका जङ्गलबाट गाउँ र खेतबारीमा खानाको खोजीमा ओर्लिन्छन्, जसले गर्दा मकै, गहुँ, फलफूल र तरकारी बालीमा ठूलो क्षति पुग्छ।

बालीनाली आक्रमण गर्ने बाँदरसँग जुधिरहेका नेपालका किसानका लागि पूर्व जानकारी पत्ता लगाउने, एलईडी फ्ल्यासिङ र साइरन ध्वनि सहितका ‘मोसन सेन्सर अलार्म’ छोटो अवधिको निवारकका रूपमा प्रभावकारी हुनसक्छन्। यसले सामान्यतया बाँदरलाई ढाँचामा अभ्यस्त हुनुभन्दा केही हप्ताअघि डराउँछन्, त्यसैले उपकरण सार्दा र ध्वनि सेटिङहरू परिवर्तन गर्नाले तिनीहरूलाई काम गर्न मद्दत गर्छ।

दराज वा सस्तोडिल जस्ता नेपाली ई–कमर्स साइटहरू मार्फत स्थानीय रूपमा खरिद गरिएको खण्डमा गति, प्रकाश र ध्वनि भएको एकल सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने इकाइका लागि उपकरणलाई सामान्यतया ६ देखि ८ हजार रुपैयाँसम्म खर्च लाग्छ। जबकि ठूला फार्महरूका लागि अलिबाबा वा भारतीय आपूर्तिकर्ताहरू मार्फत थोकमा किन्दा प्रति एकाइ ३ देखि ४ हजार रुपैयाँ पर्न सक्छ।

यस मौसममा नियमित गस्ती आवागमन, तालिम अभ्यास, आवाजमा आधारित निवारक गतिविधि र संवेदनशील खेती क्षेत्रहरू वरिपरि बढ्दो मानवीय उपस्थितिले बाँदर समूहलाई बस्ती र कृषि भूमिमा प्रवेश गर्न निरुत्साहित गर्न सक्छ। यसबाहेक स्थानीय सरकार, किसान, सुरक्षा एजेन्सी र संरक्षण समूहहरू संलग्न संयुक्त जनचेतना अभियानले नेपालमा ग्रामीण जीविकोपार्जन र वन्यजन्तु संरक्षण दुवैको सुरक्षा प्रवर्धन गर्न सक्छन्।

दीर्घकालीन समाधानका लागि बलियो सरकारी नीति, वैज्ञानिक अनुसन्धान र जनचेतना आवश्यक पर्छ। नेपालले नियमित बाँदर जनसङ्ख्या सर्वेक्षण सञ्चालन र बाली नोक्सानी क्षतिपूर्ति कार्यक्रमलाई समर्थन गर्नुपर्छ। यसको लक्ष्य बाँदरलाई पूर्ण रूपमा उन्मूलन गर्नु होइन, तर वन्यजन्तु संरक्षण र मानव जीविकोपार्जन बीच दिगो सन्तुलन सिर्जना गर्नु हुनुपर्छ। आधुनिक विश्वव्यापी अभ्यासहरूसँग आदिवासी ज्ञानलाई संयोजन गरेर नेपालले जैविक विविधताको संरक्षण र मानव र वन्यजन्तु बीच शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वलाई प्रवर्धन गर्दै बाँदरसँग सम्बन्धित समस्यालाई कम गर्न सक्छ।

सबैभन्दा दिगो समाधान आधुनिक वैज्ञानिक नवप्रवर्तनसँग पुर्खाहरूको ज्ञानलाई संयोजन गर्नुमा निहित छ। परम्परागत पारिस्थितिक ज्ञानले कम लागत, सांस्कृतिक रूपमा स्वीकृत र वातावरणमैत्री अभ्यास प्रदान गर्छ भने आधुनिक प्रविधिले बलियो सुरक्षा र दीर्घकालीन जनसङ्ख्या व्यवस्थापन उपकरणहरू प्रदान गर्छ।

बाँदरलाई कम आकर्षक हुने जडीबुटी खेती, मौरीपालन, च्याउ, चिया, कफी, रिठ्ठा खेती जस्ता वैकल्पिक खेतीलाई प्रवर्धन गरेर बस्ती र कृषि भूमिमा प्रवेश गर्न निरुत्साहित गर्न सकिन्छ। सँगै, यी दृष्टिकोणले खाद्य उत्पादन सुरक्षित गर्न, किसानको जीविकोपार्जनको रक्षा गर्न, जैविक विविधताको संरक्षण र मानव तथा वन्यजन्तु बीच शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व कायम राख्न मद्दत गर्न सक्छन्।

(सिम्खडा अस्ट्रेलियाको सिड्नीमा प्राध्यापन गर्छन्।)