विगतमा घना जंगलले ढाकिएको वनको क्षेत्रफल घट्दै गएको छ । विशेषगरी वन क्षेत्र देशको तराईलगायत मध्य तथा उच्चपहाडी क्षेत्रमा अवस्थित छ । जसले गर्दा पारिस्थितिक स्थायित्वमा मात्र महŒवपूर्ण भूमिका खेल्दैन । तर, धेरै समुदायका लागि वनले महŒवपूर्ण जीविकाको स्रोतका रूपमा पनि कार्य गर्दछ । यसर्थ, ऐतिहासिक रूपमा देशका वन ‘कुप्रबन्धित’ भएका छन् । यही कारण वन विनाश, माटो क्षयीकरण र जैविक विविधतामा ह्रास आएको छ । यद्यपि, विगत केही दशकमा नेपाल सामुदायिक वन व्यवस्थापनमा अग्रगामी बनेको छ र यही परिवर्तनले ठूलो वातावरणीय, आर्थिक र सामाजिक लाभ ल्याएको छ । मुलुकमा वन व्यवस्थापनले स्थानीय, क्षेत्रीय र राष्ट्रियस्तरमा समृद्धिमा कत्तिको प्रभावकारी योगदान पु¥याउन सक्छ ? भनी आ“कलन गर्न सकिन्छ ।
हाम्रो देश जैविक विविधता, प्राकृतिक सम्पदा र वन स्रोतमा धनी राष्ट्र हो । यहाँको जनसंख्याको एक ठूलो हिस्सा वनबाट प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा निर्भर छ । वस्तुतः राष्ट्रमा वन क्षेत्रको प्रभावकारी व्यवस्थापनले आर्थिक समृद्धि, वातावरणीय सन्तुलन र सामाजिक उत्थानमा ठूलो योगदान पु¥याउन सक्छ । त्यसरी नै वनको क्षेत्रफल, आर्थिक महŒव, संरक्षण आवश्यकता र प्रभावकारी व्यवस्थापनका वर्तमान स्थिति, साथै सामुदायिक वनको भूमिका आदि समेट्नुपर्छ । यसले वनको वर्तमान अवस्थाको बुझाइदिन्छ । त्यसरी नै देशमा सामुदायिक वन, सरकारी वन, साझेदारी वन र निजी वन व्यवस्थापनका ‘मोडेल’को संक्षिप्त वर्णन गर्न सकिन्छ । यसमा पनि हरेक ‘मोडेलले कुन प्रकारको उपभोक्तालाई लाभ पु¥याउँछ र यी मोडेलको प्रभावकारिता कस्तो छ ?’ भन्नेमा चर्चा गर्न पनि त्यतिकै आवश्यक छ ।
मुलुकको जंगलले कुल क्षेत्रफलको ४० प्रतिशत भूभाग ओगटेको अनुमान छ । जसले गर्दा वनलाई पारिस्थितिक र आर्थिक सन्तुलनका लागि महŒवपूर्ण सम्पत्ति बनाउँछ । वनले दाउरा, काठ, चराचुरुंगी, जनावर र औषधीय जडीबुटी प्रदान गर्छन्, माटो स्थिर र जलस्रोत संरक्षण गरेर कृषिमा महŒवपूर्ण भूमिका खेल्छन् । यसबाट जनसंख्याको ६० प्रतिशतभन्दा बढी कृषिमा निर्भर छ । साथै, वनले माटोको उर्वरता कायम गरेर र खेतीका लागि जैविक स्रोत उपलब्ध गराएर महŒवपूर्ण अप्रत्यक्ष समर्थन प्रदान गर्दछ । फलतः राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महŒवपूर्ण योगदान पु¥याउने फस्टाउँदै गएको पर्यटन उद्योगका लागि वन पनि आवश्यक छ । यद्यपि, गरिबी, वन स्रोतमा अत्यधिक निर्भरता र दिगो व्यवस्थापन अभावले ऐतिहासिक रूपमा व्यापक रूपमा वन विनाश र भूमि क्षयीकरण गरेको छ । यी मुद्दाले दीर्घकालीन पारिस्थितिक र आर्थिक दिगोपन सुनिश्चित गर्न प्रभावकारी वन व्यवस्थापनको आवश्यकतालाई जोड दिन्छ । मुलुकको वन क्षेत्रबाट उत्पादन हुने काठ, बुट्यान, जडिबुटी, रुख विरुवा र अन्य वनस्पतिको आर्थिक महŒव’bout चर्चा गर्न सकिन्छ । साथै, वनले ग्रामीण र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पु¥याउन सक्छ । यसलाई उदाहरणमा जस्तै रोजगार सिर्जना, पर्यटन, वनजन्य उद्योग स्थापना र निर्यात सम्भावना छन् ।
यसैगरी, वन व्यवस्थापनले जैविक विविधता संरक्षणमा योगदान पु¥याउँछ । यो हिस्सा वन संरक्षणले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ र जलवायु परिवर्तनको प्रभाव कम गर्छ । जुन वनस्पति र जनावरको विविधता, संरक्षण आवश्यकता र त्यसको फाइदा’bout जानकारी दिन सकिन्छ । देशमा सामुदायिक कार्यक्रमले वन संरक्षणमा जनसहभागिताको नयाँ उदाहरण पनि प्रस्तुत गरेको छ । सामुदायिक सहभागिताले वन संरक्षण र समृद्धि सम्भावना अघि बढाएको छ । यस’bout उदाहरणसहित चर्चा गर्न सकिन्छ । जसबाट जनचेतना, समुदायको भूमिका र समृद्धिमा वनको योगदान आ“कलन गर्न सकिन्छ ।
वन व्यवस्थानबाट दिगो काठ उत्पादनले देशको अर्थतन्त्रमा महŒवपूर्ण योगदान पु¥याउने ठूलो सम्भाव्यता छ । यदि उत्खननलाई सावधानीपूर्वक नियमन गरिएको छ भने अत्यधिक फसल रोक्नका लागि आवश्यक पनि छ । कृषि वन अभ्यास प्रयोग गरेर, समुदायले रूख रोपणलाई बाली खेतीसँग एकीकृत गर्न सक्छन् । यसले माटोलाई फाइदा पु¥याउँछ र प्राकृतिक वन नहटाई काठ स्रोत प्रदान गर्दछ । जसले गर्दा कृषि वनले पनि कार्बनलाई अलग गर्न मद्दत गर्छ । जुन जलवायु परिवर्तनविरुद्धको लडाइ“मा अत्यावश्यक पनि छ । तसर्थ, कृषि वनलाई समावेश गर्नाले खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै काठ, दाउरा र फलफूल बेच्न सक्ने किसानका लागि विविध आम्दानी हुन सक्छ । उदाहरणका लागि, साल, सिसौजस्ता प्रजाति मुलुकमा कृषि वनका लागि लोकप्रिय छन् । तिनीहरूले माटोको उर्वरतामा योगदान पु¥याउँछन् । यसमा पनि उच्च गुणस्तरको काठ प्रदान गर्छन् । सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाले स्थानीय किसानलाई तालिम र स्रोत उपलब्ध गराएर कृषि वनलाई सहयोग गर्न सक्छन् ।
वनले कार्बन उत्सर्जनमा महŒवपूर्ण भूमिका खेल्छ । जसले जलवायु परिवर्तन कम गर्न मद्दत गर्छ । फलतः वन क्षेत्र संरक्षण र विस्तार गरेर नेपालले कार्बन उत्सर्जन घटाउने विश्वव्यापी प्रयासमा योगदान दिनसक्छ । यसमा पनि अन्तर्राष्ट्रिय संयन्त्र जस्तै जंगल विनाश र वन विनाशबाट उत्सर्जन घटाउले विकासोन्मुख देशलाई तिनीहरूको वन दिगो रूपमा संरक्षण र व्यवस्थापन गर्न आर्थिक प्रोत्साहन प्रदान गर्दछ ।
हाम्रो देश जैविक विविधता, प्राकृतिक सम्पदा र वन स्रोतमा धनी राष्ट्र हो । यहाँको जनसंख्याको एक ठूलो हिस्सा वनबाट प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा निर्भर छ । वस्तुतः राष्ट्रमा वन क्षेत्रको प्रभावकारी व्यवस्थापनले आर्थिक समृद्धि, वातावरणीय सन्तुलन र सामाजिक उत्थानमा ठूलो योगदान पु-याउन सक्छ
हाम्रो देशको वन आर्थिक वृद्धि र करोडौं मानिसको जीविकोपार्जनमा सुधार ल्याउने सम्भाव्यता भएको बहुमूल्य राष्ट्रिय सम्पत्ति पनि हो । दिगो वन व्यवस्थापन अभ्यास अपनाएर, अनुसन्धान र विकासमा लगानी गरेर र स्थानीय समुदायलाई सशक्तिकरण गरेर, देशले आफ्नो वनको पूर्ण सम्भावना ‘अनलक’ गर्न र आगामी पुस्ताका लागि समृद्ध भविष्य सुरक्षित गर्न सक्छ । साथै, राष्ट्रको वनको भविष्य देशको समग्र विकाससँग जोडिएको छ ।
दिगो वन व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिएर नेपालले सबैका लागि हरियाली र समृद्ध भविष्य सुनिश्चित गर्दै आर्थिक वृद्धि र वातावरण संरक्षणबीच सामन्जस्यपूर्ण सन्तुलन हासिल गर्न सक्छ । जबकी विभिन्न भागमा रहेका मनमोहक परिदृश्य र समृद्ध जैविक विविधता भएको देशले प्रभावकारी वन व्यवस्थापनमार्फत समृद्धि हासिल गर्ने अपार सम्भावना बोकेको छ । जसले गर्दा तिनीहरूलाई वातावरणीय दिगोपन र आर्थिक विकास दुवैका लागि महŒवपूर्ण स्रोत बनाउँछ । यस अर्थमा हामी कसरी दिगो वन व्यवस्थापनले मुलुकमा समृद्धि ल्याउन सक्छ ? यसको आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय फाइदा ‘हाइलाइट’ गर्न सक्छौं ।
मुलुकमा विद्यमान वन व्यवस्थापन पहलले स्थानीय समुदायलाई शिक्षा र क्षमता निर्माणका अवसर प्रदान गर्न सक्छन् । जसले गर्दा दिगो फसल काट्ने प्रविधि, वन संरक्षण र इको टुरिज्मसम्बन्धी तालिम कार्यक्रमले समुदायका सदस्यलाई बहुमूल्य सीप प्रदान गर्न, तिनीहरूको रोजगारी र आम्दानीको सम्भावना बढाउन सक्छ । त्यस्तै, वन संरक्षणको महŒव’bout चेतना जगाउनुले वन स्रोत दीर्घकालीन दिगोपन सुनिश्चित गर्दै वातावरण संरक्षण संस्कृतिलाई बढावा दिनसक्छ ।
वन व्यवस्थापनको वातावरणीय लाभलाई जैवविविधता माध्यमबाट जोगाउने प्रयास गरिएको हुन्छ । देशका वन धेरै लोपोन्मुख प्रजातिसहित वनस्पति र जीवजन्तुको समृद्ध विविधताको घर पनि हो । यसमा प्रभावकारी वन व्यवस्थापन अभ्यास, जस्तै प्राकृतिक बासस्थान संरक्षण र वन विनाश रोक्न, जैविक विविधता संरक्षण र ‘इकोसिस्टम’ स्वास्थ्य कायम राख्न मद्दत गर्न सक्छ । यी बहुमूल्य पारिस्थितिकी तन्त्र संरक्षण गरेर, राष्ट्रले तिनले प्रदान गर्ने वातावरणीय सेवा जस्तै स्वच्छ हावा र पानी, माटो स्थिरीकरण र जलवायु नियमन सुरक्षित गर्न सक्छ ।
त्यसैगरी माटो र जल संरक्षण गरी देशमा रहेका वनले माटो र पानी संरक्षणमा महŒवपूर्ण भूमिका खेल्छन् । तिनीहरूले आफ्नो जरा प्रणालीका साथ जमिन स्थिर गरेर माटोको क्षयीकरण रोक्छ र नदी र खोलामा अवसादन कम गर्छन् । वस्तुतः वन जलाधारले पानीको प्रवाह पनि विनियमित गर्दछ । पिउने, सिँचाइ र जलविद्युत उत्पादनका लागि सफा पानीको स्थिर आपूर्ति सुनिश्चित गर्दछ । जसले गर्दा वनको दिगो व्यवस्थापन गरेर नेपालले यी अत्यावश्यक स्रोत संरक्षण गर्न र कृषि उत्पादकŒव र ऊर्जा सुरक्षालाई सहयोग गर्न सक्छ ।
वनले बाढीपहिरोजस्ता चरम मौसमी प्रभाव कम गरेर जलवायुको लचिलोपन बढाउँछ । तिनीहरूले प्राकृतिक बफरका रूपमा काम गर्छन् । अत्यधिक वर्षा अवशोषित गर्छन् र बाढी र माटोको क्षरणको जोखिम कम गर्छन् । यसरी कार्बन डाइअक्साइड अलग गरेर, वनले जलवायु परिवर्तन र यससँग सम्बन्धित प्रभाव कम गर्न मद्दत गर्दछ । वन व्यवस्थापनमा लगानी गरेर नेपालले जलवायु परिवर्तनसँग लचिलोपनलाई बलियो बनाउन र समुदायको हितको रक्षा गर्न सक्छ ।
वन व्यवस्थापनका धेरै फाइदा भए पनि देशले आफ्नो सम्भावना साकार पार्न धेरै चुनौती सामना गरिरहेको छ । यी चुनौतीमा वन फँडानी, अवैध वृक्षारोपण, वन क्षय र वन कानुन अपर्याप्त कार्यान्वयन समावेश छन् । यी चुनौती पार गर्न र वन व्यवस्थापनमार्फत् समृद्धि हासिल गर्न मुलुकले वन विनाशको मूल कारण र लक्षण दुवैलाई सम्बोधन गर्ने बहुआयामिक दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ ।
वन शासन सुदृढीकरण प्रभावकारी वन व्यवस्थापनका लागि पारदर्शिता, जवाफदेहिता र सामुदायिक सहभागिता प्रवर्धन गर्ने सुदृढ प्रशासनिक संरचना आवश्यक पर्छ । तसर्थ, वन सुशासन सुदृढ पार्ने कार्यमा वन कानुनलाई अद्यावधिक गर्ने र लागू गर्ने, सरकारी निकायबीचको समन्वयमा सुधार र निर्णय प्रक्रियामा स्थानीय समुदायलाई समावेश गर्ने छन् ।
बलिया संस्था निर्माण र सहकार्यलाई बढावा दिएर राष्ट्रले दिगो वन व्यवस्थापनका लागि सक्षम वातावरण सिर्जना गर्न सक्छ । मुलुकमा दिगो वन व्यवस्थापनले आर्थिक विकास, वातावरण संरक्षण र सामाजिक सशक्तिकरणमार्फत् समृद्धि ल्याउने अपार सम्भावना एकातिर छ । अर्कोतिर सामुदायिक वन विस्तार गरेर, एलटीएफपीको व्यावसायीकरणलाई सहयोग गर्दै, पारिस्थितिक पर्यटन प्रवर्धन गर्दै र नीतिगत संरचना बलियो बनाएर देशले वनलाई आर्थिक वृद्धिको स्तम्भमा रूपान्तरण गर्न सक्छ । वन व्यवस्थापनले मुलुकमा आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय लाभ पु¥याउने गहिरो सम्भावना बोकेको हुन्छ । वन क्षेत्रको दिगो व्यवस्थापनले देशको ग्रामीण क्षेत्रको जीवनस्तर सुधार्न, रोजगारी अवसर वृद्धि र जैविक विविधता संरक्षण गर्न मद्दत पु¥याउँछ भन्ने ठोस रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ ।
पारिस्थितिक सीमाको सम्मान गर्ने र स्थानीय संलग्नतालाई बढावा दिने सन्तुलित दृष्टिकोणमार्फत राष्ट्रको वनले जीविकोपार्जन, जैविक विविधता संरक्षण र विश्वव्यापी जलवायु समाधानमा योगदान गर्न जारी राख्न सक्छ । यी रणनीति आत्मसात् गर्दै देशले दिगो प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनद्वारा सञ्चालित समृद्धिको नमुना बन्ने अवसर पाएको छ । वन व्यवस्थापनलाई यसको पूर्ण क्षमतामा पुग्नका लागि, सरकार, गैरनाफा र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबाट निरन्तर सहयोग आवश्यक छ । यी प्रयासले देशको वन वर्तमान र भावी पुस्ताका लागि समृद्धिको स्थायी स्रोत बन्न सक्छ ।
मुलुकमा वन व्यवस्थापनमार्फत् समृद्धि हासिल गर्नु बहुआयामिक प्रयास हो । जसका लागि समग्र दृष्टिकोण आवश्यक छ । यसमा दिगो वन व्यवस्थापनका आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय लाभलाई मान्यता दिएर देशले आर्थिक वृद्धि, जीविकोपार्जनमा सुधार र जैविक विविधता संरक्षण गर्न आफ्नो वन स्रोत उपयोग गर्न सक्छ । यसमा धेरै चुनौती कठिन छन् । तर, वनका कार्यक्रममा सही नीति, शासन संरचना र सहकार्यात्मक प्रयासले राज्यले जनताका लागि दिगो र समृद्ध भविष्य निर्माण गर्न सक्छ ।
[email protected]
(Visited 25 times, 1 visits today)