हिमालयको दुर्गम हिमटाकुरा र हिमनदीहरूमुनि शीतयुद्धको एउटा रहस्य पुरिएको छ, जसले ६० वर्षपछि आज पनि दक्षिण एशियाको सुरक्षा र वातावरणीय भविष्यमाथि एउटा गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ।
यो कथा कुनै हलिउड चलचित्रको पटकथाभन्दा कम छैन, जसमा विश्वका उत्कृष्ट पर्वतारोहीहरू, अत्यन्तै गोप्य आणविक प्रविधि र दुई शक्तिशाली देशका सरकारहरूबीचको ठूलो कूटनीतिक प्रक्रिया संलग्न छ।
यस घटनाको केन्द्रमा ५० पाउन्ड तौल भएको, प्लुटोनियमले भरिएको एउटा परमाणु जेनेरेटर छ, जुन सन् १९६५ को जासुसी अभियानका क्रममा हराएको थियो र आजसम्म कतै ‘टिक-टिक’ गर्दै एउटा अदृश्य रेडियोधर्मी खतरा बनेर बसिरहेको छ।
यो अभियानको बीजारोपण कुनै सैनिक मुख्यालयको गोप्य कक्षमा नभई एउटा ककटेल पार्टीमा भएको थियो। सन् १९६४ मा जब चीनले आफ्नो पहिलो आणविक परीक्षण (लोप नुरमा) गर्यो, तब अमेरिका र भारत दुवै अत्तालिएका थिए।
चीनको बढ्दो आणविक र मिसाइल शक्तिमाथि निगरानी राख्नका लागि अमेरिकी जासुसी संस्था सीआईए एउटा यस्तो जासुसी यन्त्र जडान गर्न चाहन्थ्यो, जसले चीनको मिसाइल परीक्षणका रेडियो सङ्केतहरू सजिलै समात्न सकोस्।
त्यस समयका प्रख्यात पर्वतारोही र नेसनल जियोग्राफिकका फोटोग्राफर ब्यारी बिसपले अमेरिकी जनरल कर्टिस लेमेसँगको भेटमा हिमालयका उच्च शिखरहरूबाट चीनको भित्री भागसम्म देख्न सकिने कुरा सुनाए। यहीँबाट सुरु भयो– ‘नन्दा देवी केपर’ । सीआईएले भारतको दोस्रो अग्लो हिमाल नन्दा देवी (२५,६४५ फिट) लाई जासुसीको केन्द्र बनाउने निर्णय गर्यो।
तर चुनौती एउटै थियो: त्यो उचाइमा मेसिन चलाउन बिजुली कहाँबाट ल्याउने? सौर्य ऊर्जा त्यस समयमा भरपर्दो थिएन। त्यसैले वैज्ञानिकहरूले एउटा सानो आणविक जेनेरेटर ‘SNAP-19C’ तयार पारे, जसमा नागासाकीमा खसालिएको बममा प्रयोग भएको जस्तै रेडियोधर्मी इन्धन ‘प्लुटोनियम-२३८ र २३९’ का सातवटा क्याप्सुल राखिएका थिए।
यस अभियानलाई संसारको आँखाबाट लुकाउन सीआईए र भारतीय गुप्तचर निकायले एउटा ठूलो नाटक रच्यो। आरोहीहरूलाई ‘सिक्किम साइन्टिफिक एक्सपिडिसन’ को नाम दिइयो। उनीहरूका लागि नेसनल जियोग्राफिकको नक्कली परिचयपत्र, लेटरप्याड र व्यापारिक कार्डहरू बनाइए। उनीहरूको काम ‘उच्च उचाइमा मानव शरीरमा हुने परिवर्तनको विषयमा अध्ययन गर्ने’ भनियो, तर वास्तवमा उनीहरूका झोलामा आणविक बम बनाउन प्रयोग हुने घातक प्लुटोनियम थियो।
सन् १९६५ को सेप्टेम्बरमा आरोहण सुरु भयो। आरोहणका क्रममा शेर्पा र भरियाहरूले त्यो तातो आणविक जेनेरेटरलाई ‘गुरु रिन्पोछे’ को नाम दिएका थिए। बाहिरको शून्यभन्दा कम तापक्रममा त्यो यन्त्रले ताप फाल्ने भएकाले शेर्पाहरू राति त्यो तातो बक्ससँगै टाँसिएर सुत्ने गर्थे।
त्यस समय उनीहरूलाई यो थाहै थिएन कि उनीहरू एउटा यस्तो वस्तुसँग सुतिरहेका छन्, जसले केही वर्षपछि उनीहरूको शरीरमा क्यान्सर निम्त्याउन सक्छ।
अक्टोबर १९६५ मा टोली शिखरको निकै नजिक (लगभग २४,००० फिटमा) पुगेको बेला हिमालयको भयानक स्वरूप प्रकट भयो। अचानक चलेको भीषण हिमआँधीले सबै कुरा तहसनहस बनायो। टोलीका सदस्य सोनाम वाङ्ग्यालका अनुसार, उनीहरू ९९ प्रतिशत मरिसकेका थिए र पेट पनि खाली थियो। दृश्य शून्य थियो र हावाको वेग मानिसलाई उडाउला झैँ गरी बहिरहेको थियो।
टोलीका नेता क्याप्टेन एमएस कोहलीले आफ्ना साथीहरूको ज्यान जोगाउन एउटा ऐतिहासिक तर घातक निर्णय गरे। उनले रेडियोमा आदेश दिए, ‘उपकरण सुरक्षित राख, तर त्यसलाई तल नल्याऊ। मान्छे मात्र तल झार।’
आरोहीहरूले त्यो ५० पाउन्डको परमाणु यन्त्र र एन्टेनालाई क्याम्प-४ को एउटा हिउँको ओढारमा बाँधेर छाडे र ज्यान जोगाउन तल झरे।
अर्को वर्षको वसन्त (मे १९६६) मा जब सीआईए र भारतीय टोली त्यो यन्त्र लिन फिर्ता गए, त्यहाँको दृश्य देखेर उनीहरूको होसहवास उड्यो। त्यहाँ न त त्यो हिउँको चट्टान थियो, न त त्यो आणविक यन्त्र नै। एउटा ठूलो हिउँको पहिरोले त्यो पूरै क्षेत्रलाई बगाएर पहाडको गहिराइमा कतै बेपत्ता पारिसकेको थियो।
यो हराएको यन्त्र केवल एउटा ऐतिहासिक असफलता मात्र होइन, बरू यो दक्षिण एशियाकै सबैभन्दा ठूलो वातावरणीय चुनौती बनेको छ। नन्दा देवी हिमाल नेपालको सुदूरपश्चिम सीमा (दार्चुला र बैतडी) बाट निकै नजिक छ। हिमालय एउटै शृंखला भएकाले नन्दा देवीको हिमनदीमा हुने कुनै पनि आणविक चुहावटले नेपालको महाकाली र सेती नदी प्रणालीलाई सिधै प्रभावित पार्न सक्छ।
नन्दा देवीका हिमनदीहरू गङ्गाका मुख्य मुहान हुन्। ४० करोडभन्दा बढी मानिसको जीवनको आधार मानिने यो नदीमा यदि प्लुटोनियम मिसियो भने यसले दिल्लीदेखि वाराणसी र कोलकतासम्मका मानिसमा हड्डी, कलेजो र फोक्सोको क्यान्सरको महामारी फैलाउन सक्छ।
त्यसमाथि प्लुटोनियमले निरन्तर ताप उत्सर्जन गर्ने हुनाले यसले भित्रभित्रै हिउँ पगाल्दै हिमनदीमा ठूला दरार र पानीका मुहानहरू पैदा गर्न सक्छ। सन् २०२१ मा उत्तराखण्डमा आएको भीषण बाढीलाई धेरै स्थानीयले त्यही यन्त्रको तापले हिउँ पगालेका कारण आएको आशङ्का गर्छन्।
सुरक्षा विज्ञहरू यदि कुनै आतङ्ककारी समूहले यो यन्त्र फेला पार्यो भने यसलाई खतरनाक रेडियोधर्मी हतियार बनाउन प्रयोग गर्न सकिने भयमा छन् । प्लुटोनियमको सानो अंश पनि मानव स्वास्थ्यका लागि घातक हुन्छ।
यो कुरा सन् १९७८ सम्म पूर्ण रूपमा गोप्य राखियो। जब पत्रकार होवार्ड कोनले यसको खुलासा गरे, भारतमा ठूलो आन्दोलन भयो। ‘सीआईएले हाम्रो पानीमा विष घोल्दैछ’ भन्दै मानिसहरू सडकमा उत्रिए।
तर, भर्खरै सार्वजनिक भएका दस्तावेजहरूले तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जिम्मी कार्टर र भारतीय प्रधानमन्त्री मोरारजी देसाईले यसलाई ‘हिमालयन इन्सिडेन्ट’ भनेर सामसुम पार्न आपसमा गोप्य सम्झौता गरेका थिए।
कार्टरले देसाईलाई लेखेको गोप्य पत्रमा उक्त दुर्भाग्यपूर्ण घटनालाई राम्ररी सम्हालेकोमा प्रशंसा गरिएको छ। दुवै नेताले जनतालाई सत्य बताउनुभन्दा यसलाई लुकाउनु नै उचित ठाने ताकि शीतयुद्धको राजनीतिमा कुनै धक्का नलागोस्।
आज यो अभियानका धेरै सदस्य जीवित छैनन्। जीवित रहेका पर्वतारोही जिम म्याकार्थी (९२ वर्ष) आज पनि आक्रोश पोख्छन्। उनलाई आफूलाई भएको ‘टेस्टिकुलर क्यान्सर’ को मुख्य कारण त्यही यन्त्रको विकिरण भएको विश्वास छ। उनी भन्छन्, ‘सीआईएका इन्जिनियरहरूले हामीलाई यो पूर्ण रूपमा सुरक्षित छ भनेर ढाँटेका थिए। तपाईं गङ्गाको मुहानमा प्लुटोनियम त्यसै छाड्न सक्नुहुन्न।’
टोली नेता क्याप्टेन कोहलीले आफ्नो मृत्युअघि भनेका थिए, ‘सीआईएको योजना मूर्खतापूर्ण थियो। उनीहरूले हाम्रो सल्लाह कहिल्यै सुनेनन्। हामीले हिमालयमा एउटा यस्तो राक्षस छाडेर आयौँ, जसले आगामी पुस्तालाई सधैँ तर्साइरहनेछ।’
अहिले भारत र नेपाल दुवैले हिमालयका नदीहरूमा ठूला-ठूला बाँध र जलविद्युत परियोजनाहरू निर्माण गरिरहेका छन्। तर पहाडको पेटभित्र लुकेको यो ‘आणविक भूत’ ले कतिबेला आफ्नो रूप देखाउँछ, कसैलाई थाहा छैन। प्लुटोनियमको आयु हजारौँ वर्षसम्म हुन्छ, जसको अर्थ यो खतरा हाम्रो पुस्ताका लागि मात्र होइन, आगामी पुस्ताहरूका लागि पनि उत्तिकै रहनेछ।
नेपाल र भारतका सरकारहरूले यसबारे साझा पहल गरी त्यो यन्त्रको खोजी गर्नुपर्ने वा त्यसबाट हुने जोखिमको वैज्ञानिक अध्ययन गर्नुपर्ने टड्कारो आवश्यकता देखिएको छ। अन्यथा, हिमालयको चिसो हिउँभित्रको यो तातो रहस्य कुनै दिन एउटा यस्तो महाविपत्ति बनेर निस्कनेछ, जसलाई रोक्न मानवीय शक्तिले सम्भव हुने छैन।
(द न्युयोर्क टाइम्सको विशेष रिपोर्टमा आधारित)
