अधिकांश नेपाली नागरिकको जीवनयापन कृषि पेसामा आधारित छ। कृषि क्षेत्रले देशको अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा, रोजगारी र ग्रामीण जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ। नेपाली समाजमा असार १५ विशेष महत्त्व बोकेको दिन हो। यो दिनलाई राष्ट्रिय धान दिवस तथा दही–चिउरा खाने दिवसका रूपमा मनाइन्छ। सम्पूर्ण नागरिक र किसानका लागि यो दिन केवल एक पर्व मात्र नभई कृषि संस्कृतिसँग जोडिएको उत्सव, श्रमको सम्मान र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञताको प्रतीक पनि हो।
दहीचिउरा: स्वास्थ्य, पोषण र परम्परागत फास्ट फुड
वर्षातको मौसममा हाम्रो शरीरलाई सजिलै पच्ने, पौष्टिक र स्वच्छ खानेकुराको आवश्यकता पर्छ। नेपाली परम्परामा दहीचिउरा केवल सांस्कृतिक भोजन मात्र नभई स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि अत्यन्त लाभदायक मानिन्छ। यसलाई नेपालको परम्परागत ‘फास्ट फुड’ पनि भन्न सकिन्छ किनकि यसलाई छिटो तयारी गर्न सकिन्छ र तुरुन्तै ऊर्जा प्रदान गर्छ। वर्षातको समयमा दहीचिउरा केवल परम्परा होइन, यो स्वास्थ्य, पोषण र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताको प्राकृतिक स्रोत हो।
हाम्रो मौलिक खानालाई सम्मान गर्दै स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने स्मरण असार १५ ले गराउँछ किनभने चिउरा कार्बोहाइड्रेटको राम्रो स्रोत हो, जसले शरीरलाई तत्काल ऊर्जा दिन्छ। दहीमा प्रोटिन, क्याल्सियम, भिटामिन बि–१२ तथा प्रोबायोटिक्स हुन्छन्, जसले हड्डी बलियो बनाउन र पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ। दहीमा भएका असल जीवाणुले आन्द्राको स्वास्थ्य सुधार गरी रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन सहयोग गर्छन्। दहीचिउरासँगै केरा, आँप मिसाएर खाने चलन पनि छ। यसले पोषण मूल्य अझ बढ्छ। त्यसैले असारमा खेत रोपाईंसँगै थकित शरीरलाई ऊर्जा र पोषण दिने हिसाबमा यो परम्परा चल्दै आएको हो। अझ व्यावहारिक र वैज्ञानिक कुरा गर्नुपर्दा वर्षातमा पाचन प्रणाली कमजोर हुन सक्छ। दहीचिउरा हल्का र सजिलै पच्ने भएकाले पेटलाई आराम दिन्छ। शरीरमा आवश्यक पानी र इलेक्ट्रोलाइट सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ। धेरै तेल, मसला वा तारेका खानेकुराको तुलनामा सुरक्षित र स्वस्थ विकल्प हो। घरमै सजिलै तयार गर्न सकिने खाजा भएकाले बाहिरका अस्वच्छ खानाबाट हुने संक्रमणको जोखिम पनि कम हुन्छ।
अझ विशेष त दहीचिउरा परम्परागत नेपाली फास्ट फुड हो भन्दा उपयुक्त होला। आजकालका जंक फुडहरू भन्दा दहीचिउरा धेरै स्वस्थ, प्राकृतिक र पौष्टिक विकल्प हो। केही मिनेटमै तयार हुने, स्वादिष्ट, सन्तुलित र किफायती भएकाले यसलाई नेपाली समाजले पुस्तौंदेखि परम्परागत फास्ट फुडको रूपमा अपनाउँदै आएको छ भन्न सकिन्छ।
राष्ट्रिय धान दिवसको सुरुवात
नेपालमा धान प्रमुख खाद्यान्न बाली हो। नेपालीहरूको दैनिक भोजनमा भातको महत्त्वपूर्ण स्थान छ। त्यसैले धान खेतीलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। असार धान रोपाइँको मुख्य समय हो। मनसुनको वर्षासँगै खेतमा पानी भरिन्छ र किसानहरू धान रोप्न व्यस्त हुन्छन्। यही व्यस्तताबिच असार १५ लाई धान रोपाइँ उत्सवका रूपमा मनाउने परम्परा विकास भएको हो। खेतमा हिलो खेल्दै, रोपाइँ गीत गाउँदै र सामूहिक रूपमा धान रोप्ने चलनले नेपाली समाजमा आपसी सहयोग, सद्भाव र एकताको भावना बढाएको छ।
रोपाइँको दिन किसानहरू बिहानदेखि खेतमा श्रम गर्छन् र दिनभरको मेहनतपछि दहीचिउरा खाएर उत्सव मनाउँछन्। धान उत्पादनको महत्त्वलाई उजागर गर्न नेपाल सरकारले असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा मनाउन थालेको हो। यस दिवसको उद्देश्य धान उत्पादन वृद्धि, कृषिप्रति युवाको आकर्षण, आधुनिक कृषि प्रविधिको प्रवर्धन तथा किसानको योगदानको सम्मान गर्नु हो।
राष्ट्रिय धान दिवसका अवसरमा विभिन्न सरकारी निकाय, कृषि कार्यालय, स्थानीय तह, किसान समूह तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले रोपाइँ कार्यक्रम, कृषि प्रदर्शनी, गोष्ठी, तालिम तथा सचेतनामूलक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्ने गरेका छन्। यसले कृषि क्षेत्रको महत्त्वबारे समाजलाई थप जानकारी प्रदान गर्छ।
असारे भाका
रोपाईंका साथ खेतमा घन्किने असारे भाकाले किसानको मनमा नयाँ उत्साह जगाउँछ। हिलो खेल्दै र धान रोप्दै गुन्जिने असारे गीतले श्रमलाई उत्सवमा बदलिदिन्छ। वर्षाको झरीसँगै सुनिने असारे भाका नेपाली कृषि संस्कृतिको अमूल्य पहिचान हो।
असारे भाकाको लयमा किसानका दुःख, संघर्ष, आशा र समृद्धिका सपना झल्किन्छन्। प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउँदै श्रमको सम्मान गर्न सिकाउँछ। खेतमा घन्किने असारे भाका, हिलोमा फुल्ने सपना र किसानको मेहनतले नै देशको भविष्य उज्यालो बनाउँछ।
धान खेतीको महत्त्व
धान नेपालको खाद्य सुरक्षाको आधार हो। देशका अधिकांश परिवारको मुख्य भोजन भात भएकाले धान उत्पादनले प्रत्यक्ष रूपमा जनजीवनलाई असर गर्छ। नेपालको माटो प्रायः धान उत्पादनमा सहज हुने खालको नै छ। यदि धान उब्जाउ जग्गालाई बाँझो नराखी धान खेती गर्ने हो भने लाखौं किसान परिवारलाई रोजगारी र आयआर्जनको अवसर मिल्नेछ। धान उत्पादनले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। कृषि क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रको प्रमुख आधारमध्ये एक हो र यसमा धानको हिस्सा उल्लेखनीय छ। धान उत्पादन बढेमा खाद्यान्न आयातमा कमी आउनुका साथै देशको आर्थिक अवस्था सुदृढ बनाउन मद्दत पुग्छ।
किसानको योगदान र चुनौती
किसानहरू राष्ट्रका अन्नदाता हुन्। उनीहरूको अथक परिश्रमका कारण देशमा खाद्यान्न उपलब्ध हुन्छ। घाम, पानी, हावाहुरी तथा विभिन्न प्राकृतिक चुनौतीको सामना गर्दै किसानहरूले खेतबारीमा निरन्तर श्रम गरिरहेका हुन्छन्। आज पनि किसानहरूले विभिन्न समस्याहरू भोगिरहेका छन्। सिँचाइको अभाव, गुणस्तरीय बिउ तथा मलखादको कमी, कृषि उपकरणको सीमित पहुँच, उत्पादन लागत वृद्धि, जलवायु परिवर्तनका असर तथा बजार व्यवस्थापनका चुनौतीहरूले कृषि क्षेत्रलाई प्रभावित बनाएका छन्।
विशेष गरी जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको अनियमितता, खडेरी, बाढी तथा रोग–किराको समस्या बढ्दै गएको छ। यस्ता चुनौतीहरूको समाधानका लागि आधुनिक कृषि प्रविधि, जलवायु अनुकूल कृषि अभ्यास, सिँचाइ पूर्वाधार विकास तथा किसानमैत्री नीति आवश्यक छ।
युवाको भूमिका र आधुनिक कृषि
हाल धेरै युवाहरू वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। यसले कृषि क्षेत्रमा श्रमिक अभाव सिर्जना गरेको छ। आधुनिक प्रविधि, व्यावसायिक खेती, कृषि उद्यमशीलता तथा कृषि व्यवसायको विस्तारले युवाहरूलाई कृषि क्षेत्रमा आकर्षित गर्न सकिन्छ।
आजको समयमा ड्रोन प्रविधि, आधुनिक कृषि यन्त्र, उन्नत बिउबिजन, डिजिटल कृषि सेवा तथा कृषि बजार व्यवस्थापनका नयाँ अवसरहरू विकास भइरहेका छन्। यिनको प्रभावकारी उपयोगले कृषि उत्पादन वृद्धि गर्न र युवालाई कृषि पेसामा संलग्न गराउन मद्दत पुग्नेछ। असार १५ ले हामीलाई कृषि, किसान र खाद्य सुरक्षाको महत्त्व सम्झाउँछ।
यो दिन केवल दहीचिउरा खाने वा रोपाइँ उत्सव मनाउने अवसर मात्र होइन, किसानको श्रमको सम्मान गर्ने दिन पनि हो। देशको समृद्धि, खाद्य आत्मनिर्भरता र आर्थिक विकासका लागि कृषि क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सन्देश यस दिवसले दिन्छ। प्राण आधार खेती र यसलाई बचाउने किसानप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै कृषि उत्पादन वृद्धि, स्थानीय उत्पादनको प्रयोग, आधुनिक प्रविधिको विस्तार तथा कृषि क्षेत्रमा लगानी बढाउन सहयोग गर्नुपर्छ। कृषि र किसानको विकासबिना राष्ट्रको दिगो विकास सम्भव छैन। त्यसैले असार १५ नेपाली कृषि संस्कृति, परम्परा र किसान जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको महत्त्वपूर्ण दिन हो। दहीचिउरा खाने परम्पराले श्रम, स्वास्थ्य र सामूहिकताको सन्देश दिन्छ भने राष्ट्रिय धान दिवसले कृषि क्षेत्रको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।
किसानको परिश्रमको सम्मान गर्दै कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण, उत्पादन वृद्धि र खाद्य सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्न सबै सरोकारवालाले मिलेर काम गर्न आवश्यक छ। असार १५ ले हामी सबैलाई कृषि, किसान र प्रकृतिप्रति सम्मान र कृतज्ञताको भावना जागृत गराउँदै समृद्ध नेपालको मार्गतर्फ प्रेरित गर्छ।
प्रकाशित: १३ असार २०८३ ०६:१७ शनिबार