दशक लामो रक्तपातपूर्ण माओवादी विद्रोह र त्यसपछिको राजनीतिक अस्थिरतापछि नेपालले नयाँ संविधान पायो । संविधान भेदभाव र पूर्वाग्रहले भरिएको छ भन्ने आलोचनाबाबजुद विशेषगरी मधेशमा बसोबास गर्ने मानिसविरुद्ध निर्वाचित संसद्ले पाँचवर्षे कार्यकाल पूरा ग¥यो । यी पाँच वर्षमा सरकारमा परिवर्तन पनि देखियो । राजनीतिक इतिहास हेर्दा सरकारमा आएको यो परिवर्तनले अस्थिरतामा योगदान पु¥याउँदै विगत १५ वर्षमा नेपालले हासिल गरेको महत्वपूर्ण उपलब्धिहरू कमजोर पार्न सक्दैन । दक्षिण एसियाका केही देश सरकार र सरकारी प्रणाली पतनसँग अगाडि बढ्न संघर्ष गरिरहेका बेला कुरूप आन्तरिक शक्ति संघर्ष र राजनीतिक दल परिवर्तन नेपालमै सीमित नभए पनि हालै भएको चुनावले लोकतन्त्रका लागि महत्वपूर्ण संकेत गर्दछ ।
चुनावी नयाँ जनादेशले देशको लामो समयदेखि प्रभावशाली राजनीतिक दललाई ठूलो धक्का दिएको छ, जसले दशकौंदेखि राष्ट्रिय राजनीतिक केन्द्रमा रहेका शक्तिमाथि जनताको विश्वासको तीव्र क्षयलाई प्रतिबिम्बित गरेको छ । नेपाली कांग्रेस, नेकपा–एमाले, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी र मधेशी दलजस्ता प्रमुख पार्टी पराजित भएका छन् । चुनावी परिणामले राजनीतिक प्रणालीलाई हल्लाएको छ र वर्षौंदेखि राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभुत्व जमाइरहेका दलबाट मतदाता किन टाढा भए ? भन्ने प्रश्न उठेको छ । पहिलो–निर्वाचित–पद र समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली दुवैका लागि आउँदै गरेको नतिजाले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)ले भारी बहुमत पाएको छ ।
चुनावी परिणामले शासन, भ्रष्टाचार काण्ड र धेरै मतदाताले नेताको साना समूहबीच शक्ति बाँडफाँट संस्कृतिका रूपमा के बुझ्छन् भन्नेसँग वर्षौंदेखि सञ्चित निराशा प्रतिबिम्बित गर्दछ । रास्वपाका लागि यो अत्यधिक समर्थन यस्तो समयमा आएको छ, जब नेपालको संविधान संशोधन गर्ने आवश्यकतामाथि तातो बहस चलिरहेको छ, किनकि आलोचकले लामो समयदेखि तर्क गर्दै आएका छन् कि देशको मिश्रित निर्वाचन प्रणालीले विरलै एउटै दलले बहुमत प्राप्त गर्छ, जसले गर्दा राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ । परम्परागत दलसँग बढ्दो असन्तुष्टि, वर्षौंको राजनीतिक अस्थिरता र शासन चिन्ताबाट उत्पन्न हुन्छ । स्थापित नेताबीच निरन्तर शक्ति संघर्ष, जसलाई प्रायः सरकार गठनको ‘संगीत कुर्सी’ पनि भनिन्छ । भ्रष्टाचार काण्ड, दण्डहीनता, सरकारी संस्थाको राजनीतिकरण र बढ्दो सार्वजनिक मोहभंगले पुराना दलमाथिको विश्वास कमजोर बनाएको हो । यद्यपि, परम्परागत दलका नेताको दाबीअनुसार सूचना प्रविधि विस्तार र सामाजिक सञ्जालको प्रभावले पनि जनमत परिवर्तन गरेका छन् । उनीहरू सामाजिक सञ्जालमा ‘भाइरल’ सामग्रीले पुराना दलको छविलाई थप क्षति पु¥याएको बताउँछन् ।
यो चुनावी नतिजा लामो समयदेखि दबाइएको सार्वजनिक निराशाको परिणाम पनि हो । २० वर्षसम्म तीन प्रमुख दलका नेताले सत्ताको ‘संगीत कुर्सी’ खेले । यस अवधिमा ठूला भ्रष्टाचार काण्ड भए, दण्डहीनता दिइयो, र राजनीतिकरणका माध्यमबाट सरकारी संस्थालाई कमजोर पारियो । नेताहरूले आफ्ना साथीलाई जोगाउँदै विपक्षीलाई जेल हाले । जनता यसबाट दिक्क थिए लामो समयदेखि विकल्प खोजिरहेका थिए । केही राजनीतिक नेताले सुझाए, ‘भूराजनीतिक कारकले रास्वपाको उदयमा भूमिका खेलेको हुन सक्छ ।’ चुनावी नतिजाले मतदाताका आफ्नै प्राथमिकता प्रतिबिम्बित गरेको छ । पूर्व–पश्चिम भूराजनीतिक दृष्टिकोणबाट नतिजा हेर्न आवश्यक छैन । नागरिक आफ्नो आफै निर्णय लिन सक्छन् ।
बालेन्द्र शाहको मेयर कार्यकाल आक्रामक र प्रतीकात्मक उपायबाट सुरु भयो । उनले सहरमा अवैध अतिक्रमण र सुकुम्बासीविरुद्ध बुलडोजर अभियान सुरु गरे, असंख्य भवन र संरचना हटाइदिए । सार्वजनिक जग्गा खाली गर्नु र सहर सुव्यवस्थित गर्नु उनको उद्देश्य थियो । धेरैले अतिक्रमण हटाउने उपायको आलोचना गरे । सडक किनारका विक्रेतामाथि गरिएको कारबाही र सहरमा प्रहरी बल प्रयोग गरेको आरोपले पनि आलोचना निम्त्यायो । मानव अधिकार संस्थाले यी कदमलाई ‘गरिबको जीविकोपार्जनमा असर पार्ने’ भनेर आलोचना गरे । यसबाहेक प्रशासनिक द्वन्द्व, कर्मचारी तलब विवाद र केही परियोजनाको अपूर्णताले पनि उनको कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठायो । सम्भवतः बालेन्द्र शाहको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको काठमाडौंको राजनीतिमा नयाँ ऊर्जा र जवाफदेहिता जगाउनु थियो ।
अहिलेका सबैका हातमा मोबाइल फोन छ । पहिले मानिसले कुनै विशेष भिडियो मन पराउने गर्थे, एल्गोरिदमले बारम्बार उस्तै सामग्री देखाउँछन् । यसले लामो छलफल र विस्तृत विश्लेषणका लागि धैर्यता घटाएको छ । चुनावी नतिजा जेनजी आन्दोलनको राजनीतिक वातावरणबाट प्रभावित बनेको छ । जसले चुनावअघि जवाफदेहिता र सुधारका लागि बलियो माग उठाएको थियो । वर्षौंसम्म कांग्रेस, एमाले र माओवादीले सरकारमा आलोपालो गर्दै आए । विपक्षमा हुँदा उनीहरूले सरकारको आलोचना गरे । सत्तामा आएपछि सहयोगी बने, तर पछि फेरि एकअर्काविरुद्ध गए । यस ढाँचाले सबै राजनीतिक दलको विश्वसनीयतामाथि क्षति पुग्यो । नेपाली कांग्रेसले मतदानअघि आफ्नो नेतृत्व र नीतिमा परिवर्तन गरेर जेनजी विद्रोहको प्रतिक्रिया दिने प्रयास ग¥यो । पार्टीभित्रबाट विरोध भए पनि नयाँ केन्द्रीय कार्यसमितिले विशेष महाधिवेशनमा गगनकुमार थापालाई सभापति निर्वाचित ग¥यो । सो पार्टीले यी परिवर्तनले चुनावअघि नयाँ सन्देश दिने आशा गरेको थियो । यद्यपि, यी सुधार प्रभावकारी रूपमा मतदातालाई सम्बोधन गर्न असफल देखियो । गलत जानकारी र सूचनाले धेरै मतदाताका निर्णयलाई प्रभाव पा¥यो । कांग्रेस पार्टीको परिवर्तनको सन्देश जनतासम्म पुग्न असफल भयो । चुनावी नतिजाले पार्टीको पुरानो संरचना कमजोर भएको देखाउँछ । यो चुनावले मतदाताका सोचमा परिवर्तन स्पष्ट रूपमा देखाएको छ । उनीहरू अब कुनै विशेष राजनीतिक दलप्रति वफादार छैनन् । पार्टीका पुराना गढले चुनावी विजयको ग्यारेन्टी गर्दैनन् । राजनीतिक संगठन भत्किरहेका छन् । पाठ स्पष्ट छ कि दलहरूले जनताको दैनिक जीवनमा ठोस परिणाममार्फत जनविश्वास जित्नुपर्छ ।
रास्वपा १७ असार २०७९ मा आमचुनावको ६ महिनाअघि मात्र दर्ता भएको थियो । त्यसपछि यो वैकल्पिक शक्तिबाट द्रुत गतिमा प्रमुख दलमा परिणत भएको हो । काठमाडौँका पूर्वमेयर बालेन्द्र शाह पार्टीमा हालै प्रवेश गरेको र उनको नेतृत्वबाट बढ्दो जनअपेक्षाले ठूलो समर्थन आकर्षित गरेको देखिन्छ । यसपटक नेपालका युवा मतदातामाझ बालेन्द्रको लोकप्रियता द्रुत गतिमा बढेको छ । यस चुनावमा उनलाई प्रमुख कारक मानिएको छ । भ्रष्टाचारविरोधी, पारदर्शी राजनीति र नवीन सोचको आफ्नो एजेन्डासाथ उनले पहिलोपटक मतदातालाई आकर्षित गरे । नेपालको राजनीतिको पुरानो राजनीतिक युग पूर्णरूपमा परिवर्तन हुँदै गएको देखिन्छ । जनता पुरानो राजनीतिक संस्थापन त्यागेर नयाँ, आशावादी नेतालाई अँगाल्न तयार भएका छन् । देशको युवा, नयाँ पुस्तामाझ, ¥यापर बालेन्द्र नेपालका लागि आशाका रूपमा देखापरेका छन् । युवाले उनीबाट धेरै अपेक्षा राखेका छन् ।
जनता देशमा ठूलो राजनीतिक परिवर्तन खोजिरहेका छन् । उनीहरूले तीन वर्षअघि गठन भएको बालेन्द्रको पार्टीलाई नेपालमा सत्ता लिन सर्वसम्मतिले मतदान गरे । यदि बालेन्द्र प्रधानमन्त्री बने भने उनी एसियाकै सबैभन्दा कान्छो प्रधानमन्त्री बन्ने छन् । नेपालमा नयाँ राजनीतिक व्यक्तित्वका रूपमा उदाउँदो बालेन्द्रले परम्परागत दलीय राजनीतिलाई चुनौती दिएर नजिर स्थापित गरेका छन् । जेन्जी आन्दोलनपछि नेपालमा यो पहिलो आमचुनाव पनि हो । काठमाडौं महानगरपालिकाको पूर्वमेयरका रूपमा बालेन्द्रको पार्टीको विजयले जनता अब पुरानो राजनीतिक संरचनाबाट अलग भएर नयाँ र स्वतन्त्र नेतृत्वलाई मौका दिन तयार भएका छन् । इन्जिनियर, ¥यापर र सामाजिक कार्यकर्ताका रूपमा परिचित बालेन्द्र मुख्यतया आफ्नो स्वच्छ छवि, तीक्ष्ण निर्णय लिने क्षमता र प्रणाली परिवर्तन गर्ने बाचाका कारण लोकप्रिय छन् ।
नेपालमा संसदीय लोकतन्त्र छ, जसको संसद्मा दुई सदन छन् । तल्लो सदन, प्रतिनिधि सभा र माथिल्लो सदन, राष्ट्रिय सभा । प्रतिनिधिसभा भारतको लोकसभाजस्तै मानिन्छ । यस सन्दर्भमा नेपालमा उनको पार्टीको संसदीय चुनावको नतिजाले देशको राजनीतिमा ठूलो परिवर्तनको संकेत गर्दछ । नेपालले धेरै समयदेखि युवामाझ बढ्दो राजनीतिक सक्रियता देखेको छ । जेनजी आन्दोलनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई राजीनामा दिन बाध्य पारेको थियो र संसदीय सभा विघटन ग¥यो । मेयर बनेपछि बालेन्द्रले अचानक काठमाडौंमा अतिक्रमण हटाउन, अराजक सहरी पूर्वाधार सुधार र प्रशासनिक पारदर्शिता ल्याउन बाचाअनुसार कदम चाले । यी निर्णयले उनलाई सामान्यबाट प्रमुखमा परिणत गरे । यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष बालेन्द्र कुनै पनि प्रमुख राजनीतिक दलसँग आबद्ध थिएनन् । स्थापित नेतालाई पराजित गरेर सत्ता प्राप्त गरेका थिए । अब, प्रश्न उठ्छ, ‘यदि प्रधानमन्त्री बनेमा उनीसँग कति वास्तविक शक्ति हुनेछ ?’
स्थानीय निकाय प्रमुखका रूपमा उनको शक्ति सीमित थियो र धेरै प्रमुख निर्णय प्रान्तीय वा केन्द्रीय सरकारको स्तरमा गरिन्छन् । यस्तो परिस्थितिमा उनका योजना प्रायः ‘नोकरशाही’ वा राजनीतिक कलहमा अल्झिए । यही कारण उनको लोकप्रियताका बावजुद प्रणालीको जटिलताले महत्वपूर्ण काममा चुनौती खडा ग¥यो । तैपनि, बालेन्द्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति जनविश्वास हो । यदि उनले आफ्नो काम र पारदर्शी प्रशासनमार्फत जनताको विश्वास कायम राखे भने उनको राजनीतिक भूमिका काठमाडौंमै सीमित रहने छैन । भविष्यमा उनले नेपालको राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि प्रभावशाली भूमिका खेल्न सक्छन् । बालेन्द्र नेपालको राजनीतिमा उदाउँदो सबैभन्दा प्रमुख युवा अनुहारमध्ये एक हुन् । पेशाले इन्जिनियर र पहिले लोकप्रिय ¥यापर शाहले काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर चुनाव जितेर परम्परागत राजनीतिक दललाई चकित पारेका थिए । त्यतिबेला उनको जितलाई युवा आशा र भ्रष्ट राजनीतिविरुद्धको जनआक्रोशको प्रतीकका रूपमा हेरिएको थियो ।
(लेखकको यो निजी विचार हो)
(Visited 62 times, 1 visits today)