कांग्रेस कसले कसरी चलाउने?

नेपाली कांग्रेस अहिले महत्त्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ । इतिहास, योगदान र जनविश्वासका हिसाबले देशको प्रमुख लोकतान्त्रिक शक्तिका रूपमा स्थापित यो पार्टीभित्र देखिएको पछिल्लो ध्रुवीकरणले केवल आन्तरिक राजनीति मात्र होइन, समग्र राष्ट्रिय राजनीतिक स्थायित्वमै प्रश्न उठाएको छ । ‘कसले पार्टी चलाउने’ भन्ने संघर्ष अहिले केवल गुटगत प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन, यो पार्टीको दिशा, भविष्य र भूमिका निर्धारण गर्ने निर्णायक मोडमा पुगेको छ।

पार्टीभित्र देखिएका विवादलाई मोटामोटी तीन तहमा बुझ्न सकिन्छ– नेतृत्वको संघर्ष, संरचनात्मक विवाद र वैचारिकीकरण नीतिगत भिन्नता । पहिलो, नेतृत्वको संघर्षले पुरानो र नयाँ पुस्ताबिचको टकरावलाई स्पष्ट बनाएको छ ।

पुरानो पुस्ताले अनुभव, निरन्तरता र संस्थागत स्थायित्वको तर्क अघि सारिरहेको छ भने नयाँ पुस्ताले परिवर्तन, परिणाममुखी नेतृत्व र उत्तरदायित्वको माग गरिरहेको छ । यो द्वन्द्व स्वाभाविक हो किनकि कुनै पनि दल समयसँगै रूपान्तरण हुनैपर्छ तर समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ जब यो प्रतिस्पर्धा सहकार्यमा रूपान्तरण हुन सक्दैन ।

दोस्रो, संरचनात्मक विवाद– महाधिवेशन, संगठन र शक्ति सन्तुलनसँग सम्बन्धित मुद्दाहरू, पार्टीभित्रको अविश्वासको मुख्य कारण बनेका छन् । महाधिवेशन कहिले गर्ने, कसरी गर्ने, प्रतिनिधित्व कसरी सुनिश्चित गर्ने, सक्रिय सदस्यता कसरी वितरण गर्नेजस्ता विषयहरूमा देखिएको असहमति केवल प्रक्रियागत विवाद होइन, यो शक्ति नियन्त्रणको लडाइँ हो। जसको संगठन, उसको नेतृत्व भन्ने बुझाइले यी विवादलाई झन् जटिल बनाएको छ।

तेस्रो, वैचारिक तथा रणनीतिक भिन्नता पनि अहिलेको ध्रुवीकरणको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। एक पक्ष परम्परागत गठबन्धन राजनीति, शक्ति सन्तुलन र व्यवस्थापनमा जोड दिइरहेको छ भने अर्को पक्ष सुधारवादी अजेन्डा, सुशासन, पारदर्शिता र नयाँ राजनीतिक संस्कारको पक्षमा उभिएको छ । यसलाई सकारात्मक रूपमा हेर्ने हो भने यो बहस पार्टीलाई सुदृढ बनाउने अवसर पनि हुन सक्छ। यही बहस आपसी आरोप–प्रत्यारोप र अविश्वासमा सीमित रह्यो भने यसले पार्टीलाई कमजोर बनाउने निश्चित छ ।

आत्मसमीक्षा जरुरी छ, आत्मविनाश होइन

२०८२ सालमा भएको विशेष परिस्थितिको चुनावले यी सबै बहसलाई अझ तीव्र बनायो । परम्परागत दलहरू अपेक्षाकृत कमजोर बन्दै जाँदा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीजस्ता नयाँ शक्तिको उदयले राजनीतिक परिदृश्यलाई पुनः परिभाषित गर्‍यो। यसले कांग्रेसभित्र स्वाभाविक रूपमा प्रश्न उठायो– ‘हामी किन कमजोर भयौं ?’

यो प्रश्न आवश्यक थियो किनकि आत्मसमीक्षाबिना कुनै पनि संस्था सुदृढ हुन सक्दैन । समस्या त्यतिबेला देखिन्छ, जब आत्मसमीक्षा सुधारको माध्यम बन्नुको सट्टा एकअर्कालाई दोषारोपण गर्ने औजार बन्छ ।

त्यसैले पार्टीको जीवनभित्र यतिखेर आत्मसमीक्षा जरुरी छ, आत्मविनाश होइन । पार्टीलाई सुधार गर्ने नाममा गुटगत स्वार्थ हाबी हुन्छ भने त्यसले संगठनलाई सुदृढ बनाउँदैन, बरु टुक्र्याउँछ। अहिले कांग्रेसभित्र देखिएको सबैभन्दा ठुलो चुनौती यही हो– सुधारको बहानामा विभाजनको राजनीति ।

यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ– के कांग्रेसले यो आन्तरिक संघर्षलाई संस्थागत सुधारमा रूपान्तरण गर्न सक्छ वा यो संघर्षले पार्टीलाई कमजोर बनाउँदै लैजान्छ ? इतिहासले देखाएको छ कि ठुला दलहरू बाह्य चुनौतीभन्दा बढी आन्तरिक द्वन्द्वका कारण कमजोर भएका छन् । त्यसैले कांग्रेसका लागि अहिलेको चुनौती केवल प्रतिस्पर्धी दलहरूसँग होइन, आफ्नैभित्रको असन्तुलनसँग पनि हो।

पार्टी कुनै पनि हालतमा टुक्रिनुहुँदैन भन्ने तर्क यहाँ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । देशले विगतमा बहुमतका सरकारहरू पाए पनि राजनीतिक स्थायित्व, सुशासन र जनमुखी परिणामको अनुभूति गर्न सकेन। अहिलेको अवस्थामा संघीय सरकारमा पूर्ण बहुमत प्राप्त एउटा शक्तिशाली सरकार रहेको छ । चुनावमार्फत जनताले दिएको म्यान्डेट र अपेक्षालाई हेर्दा सैद्धान्तिक रूपमा यस सरकारले जनतासामु विकास, आर्थिक समृद्धि, सुशासन र झन्झटमुक्त शासनको प्रत्याभूति दिनुपर्ने थियो । साथै, जनताले प्रत्यक्ष अनुभूति गर्न सक्ने आर्थिक, सामाजिक तथा व्यावहारिक परिवर्तनहरू प्रस्तुत गर्नु यसको मुख्य जिम्मेवारी थियो । यस्ता अपेक्षा र प्रतिबद्धताहरूलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सरकार कत्तिको सफल भएको छ भन्ने प्रश्न आज गम्भीर रूपमा उठिरहेको छ ।

यसले जनतामा गहिरो निराशा र राज्यप्रति असन्तोषको भावना बढाएको छ । पछिल्ला घटनाक्रमहरूमा देखिएको चरम निराशा, जहाँ मानिसले आफ्नै जीवनलाई जोखिममा राखेर विरोध प्रकट गर्न थालेका छन्, यसै असन्तोषको संकेत हो ।

यस्तो अवस्थामा देशलाई एउटा विश्वसनीय, स्थिर र उत्तरदायी राजनीतिक शक्ति आवश्यक छ । धेरैका लागि त्यो आशा अझै पनि नेपाली कांग्रेसमै केन्द्रित छ । लोकतन्त्रको रक्षा, संस्थागत विकास र राजनीतिक स्थायित्वका लागि कांग्रेसको भूमिका ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ । त्यसैले आजको अवस्थामा कांग्रेस कमजोर हुनु भनेको केवल एउटा पार्टी कमजोर हुनु होइन, त्यो देशको लोकतान्त्रिक संरचनामा कमजोरी आउनु पनि हो ।

विडम्बना के छ भने यही पार्टी अहिले आफ्नै आन्तरिक विवादमा अल्झिएको देखिन्छ । नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा, संगठनात्मक खिचातानी र वैचारिक मतभेदहरूलाई व्यवस्थापन गर्न नसक्दा पार्टीले आफ्नो ऊर्जा बाह्य चुनौतीसँग जुध्नभन्दा बढी आन्तरिक संघर्षमै खर्च गरिरहेको छ । यही प्रवृत्ति जारी रह्यो भने कांग्रेसले केवल आफ्नो राजनीतिक हैसियत मात्र होइन, जनविश्वास पनि गुमाउने जोखिम छ ।

इतिहासको कठघरामा सिङ्गै कांग्रेस

यहाँबाट अघि बढ्ने बाटो स्पष्ट छ– प्रतिस्पर्धा आवश्यक छ तर विघटन होइन आलोचना आवश्यक छ, अविश्वास होइन सुधार आवश्यक छ, स्वार्थी ध्रुवीकरण होइन। नेतृत्वले यो बुझ्न जरुरी छ कि पार्टी व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाभन्दा ठुलो संस्था हो। नयाँ पुस्ताले पनि यो बुझ्नुपर्छ कि परिवर्तनको प्रक्रिया संस्थागत हुनुपर्छ, केवल भावनात्मक होइन । पुरानो पुस्ताले स्विकार्नुपर्छ कि समयसँगै रूपान्तरण अपरिहार्य छ र नयाँ पुस्ताले पनि सम्मानजनक सहकार्यको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ ।

अन्ततः कांग्रेसका हरेक नेता र कार्यकर्ता इतिहासको कठघरामा उभिएका छन् । भोलिको पुस्ताले प्रश्न गर्नेछ, जतिबेला देश संकटको अनुभूति गरिरहेको थियो, जतिबेला जनताले स्थिर र सक्षम राजनीतिक नेतृत्व खोजिरहेको थियो, त्यतिबेला नेपाली कांग्रेस के गर्दै थियो ? के त्यो पार्टी आफ्नो आन्तरिक विवाद समाधान गर्दै देशलाई दिशा दिन तयार थियो ? वा आफ्नै शक्ति संघर्षमा अल्झिएको थियो ?

यो प्रश्नको जवाफ आजकै व्यवहारले तय गर्नेछ। कांग्रेसले आफ्नो आन्तरिक द्वन्द्वलाई सहकार्यमा रूपान्तरण गर्न सक्यो भने यो अझ बलियो भएर निस्कन सक्छ । ‘कसले पार्टी चलाउने’ भन्ने संघर्षले नै पार्टीलाई कमजोर बनायो भने त्यो केवल कांग्रेसका लागि होइन, सम्पूर्ण देशका लागि दुर्भाग्यपूर्ण हुनेछ।

त्यसैले अहिलेको सबैभन्दा ठुलो आवश्यकता हो– एकता, सहकार्य र साझा लक्ष्यप्रति प्रतिबद्धता । कांग्रेसलाई सुदृढ बनाउने संघर्ष नै अन्ततः देशलाई सुदृढ बनाउने आधार हो । यही सन्देशलाई आत्मसात् गर्न सके मात्र कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक जिम्मेवारी पूरा गर्न सक्नेछ।

नेपाली कांग्रेस पार्टी कुनै पनि हालतमा टुक्रिनुहुँदैन बरु अहिलेको समय पार्टी एकढिक्का भएर अगाडि बढ्ने निर्णायक घडी हो । इतिहासले देखाएको छ कि कांग्रेसले देशको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ र जनताले अझै पनि यस पार्टीप्रति भरोसा राखेका छन् । पछिल्लो समय देखिएको आन्तरिक विवाद, गुटबन्दी र नेतृत्व संघर्षले पार्टीलाई कमजोर बनाउने जोखिम बढाएको छ ।

यस्तो अवस्थामा व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षा र गुटगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर पार्टीको समग्र हितलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ। अहिले देश राजनीतिक अस्थिरता, जनअसन्तोष र विकासको अपेक्षाबिच उभिएको छ । यस्तो संवेदनशील अवस्थामा एउटा बलियो, एकीकृत र जिम्मेवार कांग्रेसको आवश्यकता झन् बढेको छ ।

पार्टीभित्रका मतभेद स्वाभाविक हुन् तर ती मतभेदलाई संवाद, सहमति र संस्थागत प्रक्रियाबाट समाधान गर्नुपर्छ । विभाजनले कसैलाई फाइदा गर्दैन । यसले केवल पार्टीको आधार कमजोर बनाउँछ र जनविश्वास घटाउँछ । त्यसैले अहिलेको मुख्य आवश्यकता भनेको एकता, सहकार्य र साझा लक्ष्यप्रति प्रतिबद्धता हो। कांग्रेस एकढिक्का भएर अघि बढ्न सके मात्र यसले आफ्नो ऐतिहासिक जिम्मेवारी पूरा गर्दै देशलाई स्थायित्व र विकासको बाटोमा लैजान सक्छ।