फिफा विश्वकप २०२६ : मैदानभित्र फुटबल, मैदानबाहिर भूराजनीति

२५ जेठ, काठमाडौं । विश्व फुटबलको सर्वोच्च निकाय फिफाको नारा छ- ‘फुटबल युनाइट्स द वर्ल्ड’ अर्थात्, फुटबलले विश्वलाई जोड्छ ।

तर सुरु हुन केही दिन मात्र बाँकी रहेको २०२६ विश्वकप फुटबलले भने यो एकताको नाराको परीक्षा लिने देखिन्छ। यो वर्षको आरम्भदेखि नै तनावपूर्ण बन्न पुगेको विश्वको भूराजनीतिक प्रभाव विश्वकपमा पनि देखिनेछ ।

यो विश्वकप इतिहासमै पहिलो पटक तीनवटा राष्ट्रले संयुक्त रूपमा आयोजना गर्न लागेका हुन्। संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिको आयोजक हुन्। अमेरिकाले विश्वकपका कुल १०४ खेलमध्ये झन्डै तीनचौथाइ, अर्थात् ७८ वटा खेल आफ्ना एघारवटा सहरहरूमा आयोजना गर्दै छ। क्यानडा र मेक्सिकोले क्रमशः दुई र तीनवटा सहरहरूमा १३-१३ खेल आयोजना गर्नेछन्।

यसपटकको विश्वकप इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो संस्करण हो। ४८ वटा टिमले भाग लिनेछन्। तर, यसको आकार जति ठूलो छ, चुनौती पनि त्यति नै ठूला देखिएका छन्। खेलमैदानबाहिर भने कूटनीति, प्रतिबन्ध, युद्ध र मानवअधिकारका प्रश्नहरू खडा भएका छन्।

काउन्सिल अफ फरेन रिलेसन्स (सीओएफआर) सँग कुरा गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका जानकार एबेनेजर ओबाडारेले भनेका छन्, ‘मलाई लाग्दैन यो विश्वकप अघिल्लाभन्दा सहज हुनेछ ।’

सन् २०१७ मा अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिकोले संयुक्त रूपमा विश्वकप आयोजनाको निर्णय गर्दै गर्दा उनीहरूको सम्बन्ध आजजस्तो जटिल थिएन। तर, ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालमा धेरै कुरा बदलिएका छन्।

व्यापार, आप्रवासन र सीमा नीतिका विषयमा अमेरिकाको आफ्ना दुई छिमेकी देशसँगको सम्बन्ध बिग्रिएको छ। अमेरिकाको कठोर आप्रवासन र सीमा नीतिले प्रतियोगी देशहरूका खेलाडी र फ्यानहरूमाथि नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।

यो वर्षको सुरुमा ट्रम्प प्रशासनले ३९ देशका नागरिकहरूलाई अमेरिका प्रवेशमा पूर्ण वा आंशिक प्रतिबन्ध लगाउने यात्रा प्रतिबन्ध लागु गर्‍यो। यसले विश्वकपमा भाग लिने देशका फ्यानहरूलाई सीधै असर गरेको छ ।

प्रशासनका अनुसार खेलाडी, प्रशिक्षक र सहायक कर्मचारीहरू यस प्रतिबन्धबाट मुक्त हुनेछन् । विश्वकप र सन् २०२८ को ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकसहित केही खास खेल प्रतिस्पर्धाका लागि मात्र यो छुट लागु हुने बताइयो। तर, स्टेट डिपार्टमेन्टका अनुसार ‘यात्रुहरूको सानो समूह मात्र’ यस छुटको लागि योग्य हुनेछ ।

विश्वकपमा भाग लिने देशहरूमध्ये चारवटा देश सीधै ट्रम्पको यात्रा प्रतिबन्धको सूचीमा छन्। हाइटी र इरानमाथि पूर्ण प्रतिबन्ध छ भने आइभरी कोस्ट र सेनेगलमाथि आंशिक प्रतिबन्ध छ। अमेरिकामा स्थायी बासिन्दा वा प्रतिबन्ध नभएको देशको दोहोरो नागरिक नभएसम्म ती देशका फ्यानहरूले अमेरिकामा आयोजित खेल हेर्न आउन पाउनेछैनन् ।

भिसा रोक्का गरिएको सूचीमा अझ थुप्रै देश छन्। इजिप्ट, घाना, जोर्डन, मोरक्को, उरुग्वे र उजबेकिस्तान त्यस्ता देश हुन्। यो सूची मुख्यतः आप्रवासन भिसामा लागु हुन्छ।

आप्रवासन विषयका विज्ञ एडवर्ड एल्डेनले सीओएफआरसँग कुरा गर्दै भनेका छन्, ‘यसले ती देशका फ्यानहरूलाई टुरिस्ट भिसा लिनबाट रोक्दैन। तर, त्यहाँबाट आउने जोकोही पनि थप जाँचको सामना गर्नुपर्ने निश्चित छ।’

यात्रा प्रतिबन्धबाहेक अर्को अवरोध पनि थियो। पाँच अफ्रिकी देश अल्जेरिया, केप भर्डे, आइभरी कोस्ट, सेनेगल र ट्युनिसियाका गैरआप्रवासी भिसाधारकहरूले अमेरिकी भूमिमा खेल हेर्नका लागि १५ हजार डलर बन्ड बुझाउनुपर्ने थियो।

तर, मे महिनाको मध्यमा अमेरिकी सरकारले यो प्रावधान हटायो। फ्यानहरूले अप्रिलको मध्यसम्म टुर्नामेन्टको टिकट किनिसकेका हुनुपर्ने थियो। यो निर्णय विश्वकप सुरु हुन केही हप्ता मात्र बाँकी रहँदा आयो ।

यसपटकको विश्वकपका टिकट अहिलेसम्मकै सबैभन्दा महँगा छन्। त्यसमाथि इरान युद्धका कारण हवाई भाडा पनि चर्किएको छ। भिसा प्रक्रिया कठिन छ। यी कुराहरूले फ्यानहरूलाई अमेरिका आउनबाट रोक्ने देखिन्छ ।

होमल्यान्ड सेक्युरिटी डिपार्टमेन्टले वर्तमान प्रतिबन्धभन्दा बाहिरका देशका यात्रुहरूको पनि कडा स्क्रिनिङ गर्न सक्छ। एउटा प्रस्तावमा ४२ वटा देशका आवेदकहरूको अनलाइन डेटा माग्ने कुरा थियो। तर, विश्वकप सुरु हुन एक हप्ता बाँकी रहँदा समेत यो नियम अन्तिम भइसकेको थिएन।

यसपटक, पहिलो पटक अफ्रिकाबाट दसवटा टिम विश्वकपमा भाग लिनेछन्। तर, भिसा पाएका धेरै अफ्रिकी फ्यानहरूले अमेरिका जाने योजना परिवर्तन गरेका छन् । जानकारहरूका अनुसार, अफ्रिकी फ्यानहरूले एयरपोर्टमा गएर घन्टौँ सफाइ दिनुपर्ने र मोबाइल चेक हुने स्थिति आउन सक्छ। यसकारण पनि उनीहरू अमेरिका छोडेर क्यानडा वा मेक्सिको जाँदै छन् ।

ओबाडारेका अनुसार फ्यानहरू स्टेडियममा रहनु, उनीहरूको हर्षध्वनि हुनुजस्ता कुराले खेलमा फरक पार्छ। ‘सन् १९९४ को एटलान्टा ओलम्पिकमा नाइजेरियाका फ्यानहरू आएको म सम्झन्छु। यदि ती मानिसहरू स्टेडियममा छैनन् भने, यो पहिले जस्तो हुँदैन,’ उनले सीओएफआरसँग भनेका छन् ।

यस विश्वकपको सबैभन्दा जटिल पाटो इरानसँग सम्बन्धित छ। यो पहिलो विश्वकप हो जसमा आयोजक देश आफू युद्धरत देशलाई सहभागी गराउँदै छ। फेब्रुअरीमा अमेरिका र इजरायलले मिलेर इरानमाथि युद्ध सुरु गरेका थिए। सोही देशको फुटबल टिम अहिले विश्वकपमा भाग लिँदै छ।

इरानी टिमको तालिम शिविर पहिले अमेरिकाको एरिजोनामा हुने तय थियो। तर, भिसा समस्या र अमेरिकी भूमिमा कम समय बिताउनु नै राम्रो भन्ने भावनाले गर्दा टिमले आफ्नो तालिम शिविर मेक्सिकोमा सारेको छ।

इरानका खेलाडीहरूले भिसा पाएको कुरा एक अमेरिकी अधिकारीले जुन ५ मा रोयटर्सलाई बताए। उनीहरूको पहिलो खेल जुन १५ मा लस एन्जल्समा न्युजिल्यान्डसँग हुनेछ। यो विश्वकप सुरु हुनुभन्दा १० दिन अगाडि भिसा प्राप्त भयो।

तर, इरानी समाचार एजेन्सी तस्नीमका अनुसार, कार्यकारी निर्देशक मेहदी खरती, फुटबल फेडेरेसनका महासचिव हेदायत मोम्बेनी र मिडिया निर्देशक मोहसेन मोतामेदकियाले भिसा पाएका छैनन्। भिसा नपाएका कर्मचारीहरू टिमसँग मेक्सिको जानेछन्। भिसा प्रयास भने जारी रहनेछ।

इरानको फुटबल फेडेरेसनले यस विषयमा बयान जारी गर्‍यो। फेडेरेसनको बयानमा भनिएको छ, ‘अमेरिकी सरकारले राष्ट्रिय टिमविरुद्ध आफ्ना शत्रुतापूर्ण कार्यहरू जारी राख्दै राष्ट्रिय टिमका प्रमुख प्रशासनिक सदस्यहरूको भिसा अस्वीकार गरेर गैरखेलकुद र पूर्णतः राजनीतिक निर्णय गर्‍यो।’

फेडेरेसनले थप्यो, ‘यो विषयलाई हाम्रो फेडेरेसनले फिफामार्फत अगाडि बढाउनेछ। जिम्मेवार निकायको नाताले फिफाको दायित्व छ कि अहिले क्याम्पमा रहेका र राष्ट्रिय टिमलाई अत्यन्त आवश्यक रहेका प्रशासनिक, कार्यकारी, प्राविधिक र सहायक कर्मचारीहरूको भिसाको पछि लागोस् र समाधान गरोस्।’

अमेरिकी प्रशासनको कठोर आप्रवासन नीति, यात्रा प्रतिबन्ध, आईसीईको उच्च निगरानी र अमेरिका–इरानबीचको बढ्दो सैन्य तनावले गर्दा यसपटक मैदानभित्रको खेलभन्दा मैदानबाहिरको कूटनीतिक भिडन्त बढी चुनौतीपूर्ण हुने पक्का छ ।

अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले मङ्गलबार सांसदहरूलाई इरानको इस्लामिक रेभोलुसनरी गार्ड कर्प्ससँग सम्बद्ध व्यक्तिहरूलाई प्रतिनिधिमण्डलमा समावेश गर्न नदिने बताए।

इरानी फुटबल फेडेरेसनका अध्यक्ष मेहदी ताजलाई डिसेम्बरमा वासिङ्टनमा भएको टुर्नामेन्ट ड्रको लागि अमेरिका प्रवेश अस्वीकार गरियो। उनी पूर्व रेभोलुसनरी गार्ड कमान्डर हुन्।

मेक्सिकोमा इरानी राजदूत अबोल्फाजल पसान्दीदेहका अनुसार भिसा समस्या र अमेरिकी धरातलमा न्यूनतम उपस्थितिको भावनाले गर्दा तिखुआनातर्फ सर्ने निर्णय भयो।

राजदूत पसान्दीदेहले भने, ‘शत्रु भनिने देशको भूमिमा समेत विश्वकपमा इरानको सहभागिताले देखाउँछ कि इरान शान्ति खोज्दै छ।’

इरान समूह ‘जी’ मा छ। जुन १५ मा लस एन्जल्समा न्युजिल्यान्डसँग पहिलो खेल खेल्नेछ। त्यसपछि बेल्जियमसँग पनि लस एन्जल्समा खेल्नेछ। अन्तिम ग्रुप खेल सियाटलमा इजिप्टसँग हुनेछ।

जुन ५ को दिन अमेरिकी सेनाले होर्मुज जलमार्गमा प्रक्षेपण गरिएका ड्रोनहरू ध्वस्त पार्‍यो। त्यसपछि इरानी तटीय निगरानी केन्द्रहरूमा आक्रमण गर्‍यो। यिनै आक्रमण-प्रत्याक्रमणका बिचमा इरानी फुटबल टिम विश्वकपमा भाग लिन आउँदै छ। युद्धविराम र शान्ति वार्ताका प्रयास चलिरहेका छन्। तर, प्रगति सुस्त छ। दुवै पक्ष सैन्य आक्रमण जारी राख्दै अन्तरिम सम्झौतातर्फ बिस्तारै सर्दै गरेको देखिन्छ।

यस्तो परिस्थितिमा दुवै पक्षले विश्वकपलाई राजनीतिक स्थितिका लागि उपयोग गर्ने देखिन्छ। रोयटर्सले लेखेको छ- ‘युद्धले विश्वकपलाई भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धामा परिणत गरेको छ। दुवै पक्ष टुर्नामेन्टलाई राजनीतिक अडानका लागि प्रयोग गर्दै छन्।’

इरानी राजदूतले थपे कि विश्वकपमा इरानको सहभागिताले शत्रु मानिएको देशसँगको शान्ति खोजीको सन्देश दिन्छ ।

यस विश्वकपमा सुरक्षासम्बन्धी चिन्ता पनि त्यही अनुपातमा छन् ।

अमेरिकी सरकारले नौवटा आयोजक राज्यहरूलाई ८४ करोड ६० लाख डलर अनुदान दिएको छ । साइबर सुरक्षा, आपत्कालीन प्रतिक्रिया तयारी, सुरक्षा र ड्रोन सुरक्षाका लागि यो रकम ११ वटा सहरहरूमा खर्च हुनेछ ।

तर, मार्च २० मा रोयटर्सले प्राप्त गरेको अमेरिकी अधिकारी र फिफाको गोप्य इन्टेलिजेन्स ब्रिफिङले चेतावनी दियो । ट्रम्पको आप्रवासन नीति र इरान युद्धका कारण बढेको तनावले गर्दा खेलहरूमा, फ्यान कार्यक्रमहरूमा र यातायात पूर्वाधारमा उग्रवादी आक्रमण र नागरिक अशान्तिको खतरा बढेको छ ।

त्यस्तै, मेक्सिकोमा आयोजना हुने खेलहरूका लागि पनि सुरक्षा चिन्ता देखिएका छन् । फेब्रुअरीमा अमेरिकी खुफिया सहयोगले मेक्सिकन अपरेसनमार्फत लागुऔषध माफिया सरगना एल मेन्चोको हत्या गरियो ।

त्यसपछि ग्वाडालाहारामा सङ्गठित अपराध समूहहरूले सार्वजनिक पूर्वाधारमा आगजनी गरे। सडकका गाडीहरूमा आक्रमण भयो। यसले त्यस क्षेत्रको पर्यटनमा असर पार्‍यो । क्यानडाका आयोजक सहरहरूबाट भने यस्तो कुनै सुरक्षा चिन्ताका सङ्केत देखिएका छैनन् ।

फेब्रुअरीमा अमेरिकाको इमिग्रेसन एन्ड कस्टम्स इन्फोर्समेन्ट (आइसीई) ले जनाएअनुसार यो एजेन्सीले विश्वकप सुरक्षामा ‘मुख्य भूमिका’ खेल्नेछ। यो घोषणाले भाग लिने धेरै देशहरूलाई चिन्तित बनाएको देखिन्छ ।

जर्मनी र युनाइटेड किङ्गडमले आफ्ना नागरिकहरूलाई होमल्यान्ड सेक्युरिटीको कारबाहीका कारण अमेरिका यात्रा नगर्न सल्लाह दिएका छन्। इक्वेडरले आइसीईको छापाको निन्दा गरेको छ । मिनेसोटामा आइसीईको आक्रामक कारबाहीका बीच इटालियन अधिकारीहरूले मिलानको शीतकालीन ओलम्पिकमा आइसीईको सहभागिताको विरोध गरेका थिए ।

मार्चमा अमेरिकी डेमोक्र्याटिक सांसदहरूले तीनवटा विधेयक पेस गरे । यसको उद्देश्य उपस्थित हुने र यात्रा गर्नेहरूको सुरक्षाका लागि विश्वकपमा आप्रवासन कारबाही सीमित गर्ने थियो । तर, रिपब्लिकनहरूको बलियो उपस्थिति भएको अमेरिकी कंग्रेसमा यी विधेयक टुर्नामेन्ट सुरु हुनुभन्दा पहिले पास हुने देखिँदैन ।

आइसीईको सम्भावित उपस्थितिले कार्यस्थल कर्मचारीहरूलाई पनि आन्दोलित बनाएको छ । मे २९ मा लस एन्जल्सको सोफाई स्टेडियममा काम गर्ने दुई हजार अतिथि कर्मचारीहरूको सङ्घ र स्टेडियम सञ्चालकहरूबिचको वार्ता भङ्ग भयो ।

सोफाई स्टेडियममा आठवटा विश्वकप खेल हुनेछन् । सङ्घले कामकाजी अवस्था सुधार गर्ने र स्टेडियम परिसरबाट आइसीईलाई बाहिर राख्ने सम्झौता माग गरेको थियो । सोफाई कर्मचारी सङ्घले हड्ताल औपचारिक गर्नेबारे मतदान गर्ने घोषणा गर्‍यो ।

तर, विज्ञ एडवर्ड एल्डेनको भनाइ भिन्न छ । उनले भने, ‘अधिकांशतः विश्वकपका फ्यानहरू अवैध बसोबास गर्नेहरू हुँदैनन्। यो विश्व मञ्चको आयोजना हो। भारी आईसीई उपस्थितिले यसमा बाधा गर्नु उचित हुँदैन ।’

ट्रम्पले खेलकुद कूटनीतिमा विश्वकपको सम्भावनाको बारेमा छलफल गरेका छन् ।

पोलिटिकोको रिपोर्टअनुसार, राज्य विभागको ‘स्पोर्ट्स डिप्लोमेसी प्लेबुक’ ले वासिङ्टनले विदेशी लगानी र सफ्ट पोलिसीका लक्ष्यहरूलाई अगाडि बढाउन यस कार्यक्रमलाई कसरी फाइदाका रूपमा लिन सक्छ भन्ने कुराको खाका तयार गर्छ ।

ट्रम्पले गत वर्ष सन् २०२२ मा युक्रेनमाथिको आक्रमणपछि विश्वकप खेल्न रुसमाथिको प्रतिबन्ध हटाउन पनि चासो देखाएका थिए। यद्यपि त्यो प्रतिबन्ध अन्ततः कायम नै राखियो ।

यसैबिच, गाजामा भएको युद्धलाई लिएर इजरायलमाथि प्रतिबन्ध लगाउनुपर्ने मागलाई बेवास्ता गरिने देखिएको छ। राज्य विभागले इजरायललाई प्रतिबन्ध लगाउने जुनसुकै प्रयासलाई ‘पूर्ण रूपमा रोक्न काम गर्ने’ पुष्टि गरेको छ ।

अर्कोतिर केप भर्डे, कुरासाओ, जोर्डन र उज्वेकिस्तान इतिहासमै पहिलो पटक विश्वकपको मैदानमा पाइला टेक्दै छन् । ती चार नयाँ टोलीहरू र विस्तारित ४८ टोलीको ढाँचाका कारण, सम्भवतः धेरै खेलहरू यस्ता हुनेछन् जसमा यसअघि कहिल्यै एकअर्कासँग नखेलेका दुई टोलीहरू सामेल हुनेछन् ।

यसले मैत्रीपूर्ण प्रतिस्पर्धा र सफ्ट पावरको प्रदर्शन दुवैका लागि नयाँ क्षेत्रहरू प्रदान गर्नेछ ।