सडकबाट जेनजीको प्रश्न– कार्की आयोगको प्रतिवेदन खोइ ?

१ चैत, काठमाडौं । २३ र २४ भदौमा आन्दोलन गर्ने अधिकांश जेनजी अगुवाका ‘प्रोफाइल पिक्चर’ बनेको छ– कार्की आयोगको पूरा प्रतिवेदन खोइ ? रातो पृष्ठभूमिमा जेनजी आगुवाले प्रतिवेदन माग गर्दै लेखिएको तस्वीर प्रोफाइल पिक्चर बनाएका देखिन्छन् ।

केही दिनयता समाजिक सञ्जालबाटै सरकारमाथि दबाब छेडेका यी जेनजी आइतबार भने माइतीघर मण्डलामा देखिए । गत भदौमा आन्दोलनको आँधी–बेहरी ल्याएका उनीहरू यस पटक चैते हावाहुरी छलेर सडकमा उभिए ।

जेनजी अगुवामा डर देखिन्थ्यो– कतै यसअघिका आयोगका प्रतिवेदनझैँ जेनजी आन्दोलनको प्रतिवेदन पनि लुकाइँदै त छैन ? जेनजी नेता लक्ष्मी घिमिरेले बोकेको प्लेकार्डले सन्देहपूर्वक प्रश्न गरिरहेको थियो, ‘मल्लिक आयोग प्रतिवेदन पढ्न ३५ वर्ष र अझै, रायमाझी आयोग प्रतिवेदन पढ्न १९ वर्ष र अझै, लाल आयोग प्रतिवेदन पढ्न ८ वर्ष र अझै, अब कार्की आयोगको कहिले सक्किने हो कुन्नि ?’

यसरी विभिन्न नारा बोकेका प्लेकार्ड देखाउँदै उनीहरू प्रदर्शनमा थिए । जेनजी अगुवा ऋषि थापाको प्लेकार्डले भन्दै थियो– रिलिज द रिपोर्ट ! रिलिभ द ट्रुथ !

माइतीघरमा प्रदर्शन गरिरहेका प्रदीप ज्ञवालीका अनुसार, भदौ २३ गते आन्दोलनकारीमाथि गोली चलाइयो, २४ गते संसद् भवन, सिंहदरबार जलाइयो । कसले गोली चलायो, किन चलायो र संसद् भवन किन जले ? यसको सत्यतथ्य सबै नागरिकले थाहा पाउनुपर्छ । त्यसैले गौरीबहादुर कार्की आयोगले बुझाएको प्रतिवेदन सार्वजनिक हुनुपर्ने भन्दै आफूहरू आन्दोलनमा आएको उनको भनाइ छ ।

‘१० हजार पन्नाभन्दा बढीको भनिएको यो प्रतिवेदन तयार भइसके पनि सार्वजनिक भएको छैन । जसका कारण सरकारमाथि प्रश्न उठेको छ । आम नागरिकले त्यो दिन के भयो भन्ने थाहा पाउनुपर्छ,’ ज्ञवालीले भने, ‘यो सरकारले मुख्य कार्यभार सम्हालिसकेपछि प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नु यो सरकारको अन्तिम जिम्मेवारी हो । मल्लिक, लाल, लामिछाने आयोगका प्रतिवेदन जस्तै यो पनि दराजमा थन्किन नदिन हामी दबाब दिइरहेका छौं । हाम्रो पुस्ताले गरेको विद्रोहको सत्य निष्पक्ष रूपमा आम नागरिकसामु आउनुपर्छ ।’

यही सरकारले बनाएको आयोगले प्रतिवेदन तयार गरेकोले यसैले सार्वजनिक गर्नुपर्ने जोड ज्ञवालीको छ । उनले प्रतिवेदन सार्वजनिक नभए थप आन्दोलन चर्काउने चेतावनी दिएका छन् ।

त्यस्तै, जेनजी अगुवा मोनिका निरौला पनि कार्की आयोगको प्रतिवेदन खोज्दै माइतीघरमा थिइन् । उनको प्लेकार्डमा पनि लेखिएको थियो– रिलिज द रिपोर्ट । रिलिभ द ट्रुथ ।

‘कार्की आयोगको प्रतिवेदन सार्वजनिक हुनुपर्यो भन्ने हाम्रो माग हो । संक्षिप्त वा सजाइएको होइन, पूरै प्रतिवेदन सार्वजनिक हुनुपर्छ,’ निरौलाले अनलाइनखबरसँग भनिन्, ‘यो हाम्रो सूचनाको हक पनि हो । ७६ जनाले ज्यान गुमाए, के कारणले गुमाए, को जिम्मेवार छ भन्ने सत्य थाहा पाउनुपर्छ ।’

प्रतिवेदन हातमा पर्दा पनि सार्वजनिक नहुनुले पुराना आयोगहरू जस्तै यो पनि लुकाइने हो कि भन्ने संशय बढेको निरौलाको भनाइ छ । ‘सार्वजनिक गरेर कार्यान्वयनमा लानुपर्छ । प्रतिवेदन आएन भने हामी निरन्तर सडक संघर्ष गर्छौं,’ उनले भनिन् ।

निरौलाका अनुसार, उनीहरूले ज्ञापनपत्र बुझाए, मिडियामार्फत सन्देश सुनाए, प्रधानमन्त्रीसँग पटक–पटक भेट्ने कोसिस पनि गरे । चुनावअघिदेखि नै प्रयास जारी राखे । फागुन २१ पछि पनि प्रयास छाडेनन् । तर समय नमिलेपछि अब सडकमै आएर प्रदर्शन गर्नुको विकल्प नदेखेको निरौलाको भनाइ छ ।

‘यो आज मात्र होइन, निरन्तर चल्छ । भोलि पनि ११ बजे यहीँ भेट्छौं । सडकमा नआउँदै पनि सामाजिक सञ्जालमा ‘कार्की आयोगको प्रतिवेदन खै ?’ अभियान चलाएकै थियौँ,’ उनले भनिन् ।

जेनजी अगुवा माजिद अन्सारी माइतीघरमा जेनजी अगुवाहरूको घेरा भित्र माइकिङ गरिरहेका थिए । उनले ‘ए, लाजले मर’ भन्दा अरूले ‘हाहाहा…’ गर्दै प्रदर्शन गरिरहेका थिए । अन्यभन्दा सिर्जनात्मक देखिएको यो शैलीलाई कतिपयले भारतीय विश्वविद्यालय जेएनयूको झल्को दिने किसिमको प्रदर्शन भन्दै दाँजिरहेका थिए ।

अन्सारीका अनुसार, आम जनताले यस विषयमा सत्यतथ्य थाहा पाउनुपर्छ भनेर दबाब दिइएको हो । भदौ २३ गते के भयो, २४ गते के भयो ? कसले गोली चलाउन लगायो ? कसले सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत र सेनाको परमाधिपतिको कार्यलय जलायो ? नेपाली जनताले थाहा पाउनु पर्छ ।

‘हामी हाम्रै सरकारले बनाएको प्रतिवेदनबाट सत्यतथ्य थाहा पाउन चाहन्छौँ, कुनै विदेशी एजेन्सी र संस्थाको न्यारेटिभ होइन,’ अन्सारीले भने, ‘हामीलाई फ्याक्ट चाहिएको छ । हामी राजा–महाराजाको पालामा छैनौं, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा छौं । संविधानले नेपाली जनतालाई सार्वभौम बनाएको छ । सार्वभौम जनताले सत्य थाहा पाउने अधिकार प्रयोग गर्न पाउनुपर्छ ।’

प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नु यो सरकारको दायित्व रहेको अन्सारीले बताए । प्रधानमन्त्रीले चुनाव गराएपछि आफूले ड्युटी पूरा भएको बताए पनि त्यो सत्य नभएको उनको दाबी छ । ‘सरी ! म्याडम प्राइममिनिस्टर, कार्की आयोगको प्रतिवेदन सार्वजनिक नगरी तपाईंको दायित्व पूरा हुँदैन,’ उनले भने ।

जेनजी अगुवा लक्ष्मी घिमिरको खोज पनि कार्की आयोगको प्रतिवेदन नै हो । माइतीघर आएकी उनी भन्छिन्, ‘भदौ २३ गते युवाहरूको रगत बग्यो । २४ गते देश जल्यो । त्यसको छानबिनका लागि गठित कार्की आयोगले चुपचाप प्रतिवेदन बुझायो ।’

घिमिरेका अनुसार, उनीहरूले आयोगले पटकपटक म्याद थप्दा पनि समय दिएर सहयोग गरे । तर अब यो चुपचाप हस्तान्तरण स्वीकार्य छैन । लोकतन्त्रमा सत्य उजागर हुनुपर्छ । मल्लिक आयोग ३५ वर्ष, रायमाझी १९ वर्ष, लाल आयोग ८ वर्षदेखि सार्वजनिक भएन । यो पनि दराजमा थन्क्याइने हो कि भन्ने डर छ ।

‘जनताले सत्य जान्नुपर्छ, न्याय अनुभूति गर्नुपर्छ । पहिला पूर्ण सार्वजनिक गरेर मात्र कार्यान्वयन हुनुपर्छ । अन्यथा पारदर्शिता र जवाफदेहिता हुँदैन,’ उनले भनिन् ।

माइतीघरमा प्रदर्शन गरिरहेकी डालिया पाठकले अनलाइनखबरसँग भनिन्, ‘शहीदहरूले न्याय पाउनुपर्छ । के भयो ? कसले घुसपैठ ग‍र्यो ? सरकार र पार्टीहरूको संलग्नता के थियो ? यो थाहा नपाई न्याय हुँदैन ।’ यसरी माइतीघरमा उभिएर प्रदर्शन गरिरहेकी उनको प्लेकार्डमा लेखिएको थियो, ‘मल्लिक, रायमाझी, लाल अनि अब कार्की ?’

जेनजीहरूलाई कार्की आयोगको प्रतिवेदन किन अहिले नै चाहियो ? अर्को सरकार आउला अनि गर्ला भन्ने पनि होला नि ? सामाजिक सञ्जालमा यदाकदा आफूले देखेका यस्ता प्रश्नबारे जवाफ दिँदै जेनजी अगुवा अर्नब चौधरीले थपे, ‘यो आन्दोलनबाट जन्मेको सरकार हो । त्यसैले यसैले हातमा परिसकेको प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नु विश्वसनीय हुन्छ । अरूले सत्य लुकाउने डर छ ।’

प्रतिवेदन सार्वजनिक नै नगरी कार्यान्वयन जाँदा चाहिँ के समस्या ? यस्तो अवस्थामा पारदर्शितामा प्रश्न उठ्ने चौधरीको भनाइ छ । ‘ब्ल्यांकेटमा राखेर आफ्नालाई बचाउने, एकतर्फी कारबाही गर्ने भयो भने को जिम्मेवार हुन्छ ?,’ चौधरीको प्र्रश्न छ ।

यिनै विषयमा बोल्दै जेनजी अगुवा अमित खनाल ‘ऊर्जा’ सन्देह व्यक्त गर्छन्, ‘यो स्वतन्त्र सरकार बनाउनुको मुख्य उद्देश्य नै निष्पक्ष छानबिन थियो, कुनै राजनीतिक प्रभाव नहोस् भनेर । अब पनि काटछाँट गरेर सार्वजनिक गरे हामीले कसरी न्यायपूर्ण मान्ने ? कार्की आयोगको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेर निष्पक्ष छानबिन गरेर अपराधीहरूलाई कारबाही गर्ने प्रतिबद्धता जनाओस् ।’

तर, सरकारले भने प्रतिवेदन अध्ययन गर्ने गरी मन्त्रिपरिषद्ले ग्रहण गर्ने निर्णय गरेको छ । आइतबार बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकमा यसबारे छलफल भएको थियो । यद्यपि, सोमबारसम्ममा प्रतिवेदन विस्तृतमा आउने पनि बताएका छन् ।

जाँचबुझ आयोगको प्रतिवेदनबारे विस्तृत विवरण भोलि सार्वजनिक हुने बताउँदै अर्यालले भने, ‘प्रतिवेदन अध्ययन गर्ने गरी नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्ले ग्रहण गर्ने, अहिले भएको निर्णय यत्ति हो । यो भित्र सबै चिज पर्छ । यसको विस्तृत चाहिँ भोलि आउँछ । यति बुझ्नुस् न अहिले ।’