फागुन २१ मा सम्पन्न राष्ट्रिय निर्वाचनपछि देशको राजनीतिक वातावरणमा परिवर्तन देखिँदै गर्दा मौसमको अवस्था पनि निर्वाचन दिन लगत्तै असामान्य रूपमा बदलिएको अनुभव गरिएको छ । निर्वाचनको परिणाम र यसपछि बन्ने सम्भावित राजनीतिक अवस्थाबारे देशभर चासो बढिरहेका बेला वातावरणीय अवस्था भने अपेक्षित रूपमा सुखद देखिएको छैन । पछिल्ला दिनहरुमा देशका धेरै भागमा घाम लाग्न सकेको छैन र आकाश बाक्लो हैज (धुवाँ–धुलोको तुवाँलो) ले ढाकिएको छ ।
काठमाडौँ उपत्यका, तराईका सहरहरू तथा मध्य पहाडी क्षेत्रहरूमा समेत बिहानदेखि बेलुकासम्म आकाश फिका र धुम्म देखिएको छ । सामान्यतया यो मौसममा हिमाल र वरपरका पहाडहरू स्पष्ट देखिने भए पनि हाल दृश्यता (भिजिविलिटी) उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ । धेरै स्थानमा टाढाका वस्तुहरू स्पष्ट देख्न कठिन भएको छ ।
पछिल्ला केही दिनदेखि देशभर हावाको गति अत्यन्त कम देखिन्छ । औसत रूपमा हावाको गति प्रतिघण्टा करिब १ देखि ३ किलोमिटरको आसपासमा रहेको छ । यस्तो सुस्त हावाले वातावरणमा रहेका प्रदूषणका कणहरू फैलिन नदिई एकै स्थानमा जम्न दिने भएकाले हैजको अवस्था देखिएको हो ।
तुवाँलो के हो ?
तुवाँलो (हैज) भनेको हावामा रहेका सूक्ष्म कणहरूको कारणले वातावरण धुम्म देखिने अवस्था हो । यी सूक्ष्म कणहरू धुलो, धुवाँ, औद्योगिक प्रदूषण, सवारीसाधनबाट निस्कने धुवाँ तथा अन्य वातावरणीय स्रोतहरूबाट उत्पन्न हुन्छन् ।
जब सूर्यको प्रकाश हावामा रहेका यस्ता सूक्ष्म कणहरूसँग ठोक्किन्छ, तब प्रकाशको केही भाग ती कणहरूले सोस्छन् भने केही भाग विभिन्न दिशामा फैलिन्छ । यसले गर्दा मानव आँखाले देख्ने दृश्यको स्पष्टता (भिजिविलिटी) घट्छ । परिणामस्वरूप आकाश फिका देखिन्छ र टाढाका वस्तुहरू धुम्म देखिन्छन् ।
वातावरणमा रहेका कणहरूको मात्रा जति बढी हुन्छ, हैजको प्रभाव त्यति नै गम्भीर हुन्छ । हैजलाई कहिलेकाहीँ कुहिरोसँग तुलना गरिन्छ तर यी दुई फरक हुन् । कुहिरो पानीका सूक्ष्म थोपा जमेर बनेको हुन्छ भने हैज प्रदूषण तथा धुलोका कणहरूका कारण देखिन्छ ।
हालको मौसमी अवस्था
पछिल्ला केही दिनदेखि नेपालको मौसमी अवस्था स्थिर रहेको छ । हाल देखिएको स्थिर वायुमण्डलीय अवस्था उत्पन्न हुनुमा तापक्रमको उल्टो संरचना (टेम्परेचर इन्भर्सन० एक प्रमुख कारण मानिन्छ । सामान्य अवस्थामा पृथ्वीको सतह नजिकको हावा तातो हुन्छ र माथिल्लो तहतर्फ जाँदा तापक्रम क्रमश: घट्दै जान्छ । तर तापक्रम उल्टो संरचनाको अवस्थामा यसको ठीक विपरीत हुन्छ । जसमा सतह नजिकको हावा चिसो हुन्छ भने त्यसको माथिल्लो तहमा तुलनात्मक रूपमा तातो हावा बस्छ ।
यसरी माथिल्लो तहमा रहेको तातो हावाले एक प्रकारको ‘ढाक्ने तह’ जस्तो काम गर्छ, जसले तल्लो तहको चिसो हावालाई माथि उठ्न दिँदैन ।
यस्तो अवस्थामा वायुमण्डलको माथिल्लो तह र तल्लो तहबीच हावाको स्वाभाविक मिश्रण हुन सक्दैन । जब वायुमण्डल स्थिर हुन्छ, तब हावामा रहेका धुलो, धुवाँ र अन्य प्रदूषणका कणहरू सजिलै फैलिन पाउँदैनन् । परिणामस्वरूप ती कणहरू एकै स्थानमा थुप्रिन थाल्छन् र वातावरण धुम्म देखिने हैजको अवस्था सिर्जना हुन्छ ।
प्रत्यक्ष मौसम साइटहरूका तथ्यांक अनुसार पछिल्ला दिनहरूमा औसत हावाको गति प्रतिघण्टा करिब ३ किलोमिटरभन्दा कम रहेको छ । त्यस्तै, भिजिविलिटी पनि घटेर केही स्थानमा ३ देखि ५ किलोमिटरमा सीमित भएको छ । आर्द्रता करिब ६० देखि ७० प्रतिशतको आसपास छ भने काठमाडौँ उपत्यकामा तापक्रम १५ डिग्री सेल्सियसदेखि २६ डिग्री सेल्सियसको बीचमा रहेको छ । यस्ता मौसमीय अवस्थाहरूले वायुमण्डलमा रहेका सूक्ष्म प्रदूषणका कणहरूलाई लामो समयसम्म हावामै रहन सहयोग पुर्याउँछन् ।
विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकाजस्तो भौगोलिक रूपमा चारैतिर पहाडले घेरिएको क्षेत्रमा यस्तो समस्या अझ बढी देखिन्छ । उपत्यकाभित्र हावा राम्रोसँग चल्न नसक्दा बाहिरबाट आउने ताजा हावा प्रवेश गर्न कठिन हुन्छ र भित्र रहेको प्रदूषण सजिलै बाहिर निस्कन सक्दैन । यही कारणले गर्दा प्रदूषण र हैजको अवस्था लामो समयसम्म कायम रहन सक्छ ।
वायु गुणस्तरमा उल्लेखनीय गिरावट
हैजको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव वायु गुणस्तरमा देखिएको छ । हाल काठमाडौँ उपत्यकासहित देशका धेरै सहरहरूमा वायु गुणस्तर सूचकांक अस्वस्थकर स्तरमा पुगेको छ । वायुको गुणस्तर रियलटाइममा मापन गर्ने आईक्यु एअरका अनुसार आज बिहान काठमाडौंको वायु गुणस्तर सूचकांक (एक्युआई) करिब २०६ पुगेको थियो । मध्याह्न एक्युआई १९६ पुगेको छ, जुन स्वास्थ्यका लागि जोखिमपूर्ण मानिन्छ ।
यस समयमा वायुमण्डलमा मुख्य रूपमा पीएम २.५ नामक सूक्ष्म प्रदूषक कणहरूको मात्रा बढी रहेको छ । हाल यसको स्तर करिब १२० माइक्रोग्राम प्रति घनमिटर पुगेको अनुमान गरिएको छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्ड अनुसार पीएम २.५ को सुरक्षित दैनिक स्तर १५ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटरभन्दा कम हुनुपर्छ । तर हाल देखिएको मात्रा यसभन्दा करिब चार गुणासम्म बढी रहेको छ, जसले वायु प्रदूषणको गम्भीर अवस्था संकेत गर्छ । वायु गुणस्तर सूचकांकको मापन प्रणाली अनुसार १५१ देखि २०० को स्तरलाई “अस्वस्थकर” मानिन्छ । यस्तो अवस्थामा लामो समयसम्म बाहिर बस्दा सबै मानिसहरूको स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ । विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला तथा दम वा फोक्सोसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरूका लागि जोखिम अझ बढी हुन्छ ।
आइतबार साँझ काठमाडौँ उपत्यकामा हल्का वर्षा हुनुभन्दा अघि करिब १८:४५ बजे अधिकतम वायु गुणस्तर सूचकांक २५५ मापन गरिएको थियो, जहाँ सूक्ष्म प्रदूषक कण (पीएम२.५) को मात्रा १८०.४ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटर पुगेको थियो । तर त्यो पानीले जमेको धुलो र प्रदूषणका कणहरूलाई पूर्ण रूपमा हटाउन भने सकेन । सामान्यतया वर्षाले हावामा रहेका प्रदूषणका कणहरूलाई केही हदसम्म हटाउने काम गर्छ, जसले गर्दा वायु गुणस्तर सुधारिन र आकाश क्रमश: सफा हुन मद्दत पुग्छ । तर यसपटक परेको वर्षा पर्याप्त मात्रामा नभएकाले वायुमण्डलमा थुप्रिएका सूक्ष्म कणहरू पूर्ण रूपमा हट्न सकेनन् । परिणामस्वरूप वर्षापछि पनि आकाश पूर्ण रूपमा खुल्न सकेन र वातावरणमा केही मात्रामा हैजको अवस्था कायम नै रह्यो ।
स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव
हावामा रहेका पीएम२.५ जस्ता अत्यन्त सूक्ष्म कणहरू मानिसको शरीरमा सजिलै प्रवेश गर्न सक्छन् । यी कणहरू सास फेर्ने प्रक्रियामार्फत फोक्सोभित्र गहिरोसम्म पुग्न सक्छन् र दीर्घकालीन रूपमा स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छन् ।
वायुमण्डलमा यस्ता कणहरूको मात्रा बढ्दा मानिसहरूमा सास फेर्न गाह्रो हुने, लगातार खोकी लाग्ने, घाँटी पोल्ने, आँखामा जलन हुने तथा एलर्जी बढ्ने जस्ता समस्या देखिन सक्छन् । विशेषगरी दमका बिरामीहरूमा यस्तो अवस्थामा समस्या झन् बढ्न सक्छ र सासप्रश्वाससम्बन्धी असहजता अधिक हुन सक्छ ।
यस प्रकारको वायु प्रदूषणको असर सबै मानिसहरूमा पर्न सक्ने भए पनि केही समूहहरू अझ बढी जोखिममा हुन्छन् । बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला, दम वा फोक्सोसम्बन्धी रोग भएका व्यक्ति तथा मुटु रोगीहरूलाई यस्तो अवस्थामा विशेष सावधानी अपनाउन आवश्यक हुन्छ ।
वायु गुणस्तर अस्वस्थकर भएको बेला अनावश्यक रूपमा बाहिर लामो समय बस्न नहुने, कडा शारीरिक गतिविधि कम गर्ने तथा अत्यावश्यक काम बाहेक सम्भव भएसम्म घरभित्रै बस्न सल्लाह दिइएको छ ।
नागरिकका लागि सावधानी
वायु गुणस्तर खराब भएको अवस्थामा नागरिकहरूले केही सामान्य सावधानी अपनाउनु पर्छ । यस्तो समयमा अनावश्यक रूपमा लामो समयसम्म बाहिर बस्नु उपयुक्त हुदैन । विशेषगरी दौडधुप, कडा व्यायाम वा शारीरिक परिश्रम बढी हुने गतिविधिहरू बाहिर नगर्न सल्लाह दिइन्छ, किनकि यस्तो अवस्थामा शरीरले बढी सास लिनुपर्दा प्रदूषित हावा पनि बढी मात्रामा शरीरभित्र प्रवेश गर्न सक्छ । बाहिर जानै परेमा सुरक्षाका लागि मास्क प्रयोग गर्नु लाभदायक मानिन्छ ।
त्यस्तै, घरभित्रको वातावरण पनि सकेसम्म सफा राख्न आवश्यक हुन्छ । झ्यालढोका आवश्यकताअनुसार मात्र खोल्ने, धुलो कम गर्ने र सम्भव भए हावा शुद्धीकरण विधी प्रयोग गर्ने उपायहरूले हावाको गुणस्तर सुधार्न सहयोग पुर्याउन सक्छ । बालबालिका र वृद्धवृद्धा प्रदूषणको असरप्रति बढी संवेदनशील हुने भएकाले उनीहरूलाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । साथै, वायु गुणस्तर अस्वस्थकर भएको अवस्थामा विद्यालय तथा कार्यालयहरूले बाहिरी गतिविधिहरू अस्थायी रूपमा कम गर्ने वा स्थगित गर्नेबारे विचार गर्न सुझाव दिइन्छ ।
दैनिक जीवनमा प्रभाव
हैजको प्रभाव दैनिक जीवनमा पनि देखिन थालेको छ । दृश्यता घट्दा सडक यातायातमा सावधानी अपनाउनुपर्ने अवस्था आएको छ । विशेषगरी बिहान र साँझको समयमा धुम्म वातावरणका कारण चालकहरूलाई सडक स्पष्ट देख्न कठिन हुन सक्छ । यद्यपि हालसम्म यातायात वा उडान सेवामा ठूलो अवरोध आएको जानकारी छैन ।
नेपालको पर्यटन क्षेत्रका लागि पनि यस्तो मौसम अनुकूल मानिँदैन । सामान्यतया स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरू हिमालको मनोरम दृश्य हेर्न नेपाल आउने गर्छन् । तर बाक्लो हैजका कारण हिमालहरू स्पष्ट देखिन नसक्दा पर्यटकहरूको अनुभव प्रभावित हुन सक्छ ।
काठमाडौँ उपत्यकामा बसोबास गर्ने धेरैले पनि पछिल्ला दिनहरूमा वातावरण भारी र असहज भएको अनुभव गरेका छन् ।
फागुन २१ को निर्वाचनपछि यस्तो मौसम देखिन थालेकाले कतिपयले यसलाई संयोगको रूपमा चर्चा गरेका छन् । तर यस घटनाको राजनीतिक वा निर्वाचन गतिविधिसँग कुनै सम्बन्ध छैन । मौसम पूर्ण रूपमा प्राकृतिक प्रक्रियाबाट प्रभावित हुन्छ । तापक्रम, हावाको दिशा, वायुमण्डलीय दबाब तथा मौसमी चक्रले मौसमलाई निर्धारण गर्छ । निर्वाचन र मौसम परिवर्तन एउटै समयमा देखिनु केवल संयोग मात्र रहेको हो ।
यस्तो अवस्था कहिलेसम्म रहला ?
अहिले देखिएको हैजको अवस्था कहिलेसम्म रहन्छ भन्ने कुरा मुख्यत: हावाको गति र वर्षाजस्ता मौसमी कारकहरूमा निर्भर गर्दछ । यदि पश्चिमी वायु प्रणाली सक्रिय भयो, हावाको गति बढ्यो वा भारी वर्षा भयो भने वायुमण्डलमा जम्मा भएका धुलो, धुवाँ तथा अन्य प्रदूषणका कणहरू छिट्टै हट्न सक्छन् । यस्तो अवस्थामा वातावरणमा रहेको प्रदूषण फैलिन वा धुलिन पुग्छ र आकाश फेरि क्रमश: सफा हुन थाल्छ ।
तर यदि हालजस्तै हावाको गति सुस्त रहने र मौसम स्थिर रहने अवस्था कायम रह्यो भने हैज अझ केही दिनसम्म रहन सक्ने सम्भावना छ । विशेषगरी उपत्यका जस्ता भू–आकृतिक रूपमा बन्द क्षेत्रहरूमा यस्तो अवस्था लामो समयसम्म कायम रहने सम्भावना बढी हुन्छ, किनकि त्यहाँ प्रदूषण बाहिर निस्कन कठिन हुन्छ । त्यसैले आगामी दिनहरूमा मौसम प्रणालीमा आउने परिवर्तनले नै हैज हट्ने वा कायम रहने अवस्थालाई निर्धारण गर्नेछ ।
दीर्घकालीन चुनौती र नयाँ सरकारप्रति आशा
दक्षिण एसियाका धेरै देशहरूजस्तै नेपालमा पनि वायु प्रदूषण एक बढ्दो दीर्घकालीन चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा शहरीकरण, जनसंख्या वृद्धि तथा आर्थिक गतिविधि बढ्दै जाँदा वायु प्रदूषणको स्तर पनि क्रमश: बढ्दै गएको देखिन्छ । नेपालका प्रमुख सहरहरूमा विशेषगरी सवारीसाधनको धुवाँ, निर्माण कार्यबाट उठ्ने धुलो, औद्योगिक गतिविधि, सडकको धुलो तथा कृषि अवशेष जलाउने प्रचलन जस्ता कारणहरूले वातावरणमा प्रदूषणको मात्रा बढाइरहेका छन् । यी स्रोतहरूबाट निस्कने धुलो र धुवाँका सूक्ष्म कणहरू वायुमण्डलमा जम्मा भएर दीर्घकालीन रूपमा वातावरण र जनस्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छन् ।
भविष्यमा शहरी विस्तार अझ बढ्दै जाने भएकाले वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि प्रभावकारी र दीर्घकालीन उपायहरू आवश्यक पर्नेछ । सार्वजनिक यातायातको सुधार, सवारीसाधनको उत्सर्जन नियन्त्रण, हरित ऊर्जाको विकास र प्रयोग, हरित क्षेत्रको विस्तार तथा निर्माण व्यवस्थापन जस्ता उपायहरू महत्वपूर्ण मानिन्छन् ।
सरकार, स्थानीय तह तथा विभिन्न वातावरणीय संस्थाहरूले वायु गुणस्तर सुधारका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरू अघि बढाइरहेका भए पनि समस्या समाधानका लागि अझ प्रभावकारी नीतिगत सुधार आवश्यक रहेको छ । साथै, नागरिक स्तरमा पनि वातावरणीय सचेतना बढाउनु र प्रदूषण नियन्त्रणमा सहकार्य गर्नु दीर्घकालीन समाधानका लागि अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ ।
हाल देशभरको आकाश धुम्म देखिए पनि आगामी केही दिनमा हावाको बहाव बढेमा वा सामान्य वर्षा पछि अवस्था सुधार हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
फागुन २१ को राष्ट्रिय निर्वाचनपछि देश राजनीतिक रूपमा नयाँ दिशातर्फ अघि बढिरहेको छ । परम्परागत दलहरुभन्दा फरक र नयाँ योजनासहित आएका भनिएका जनप्रतिनिधिहरु बनाउने सरकारले प्रदूषण नियन्त्रणका लागि कस्ता योजना ल्याउला भन्ने चासो छ । प्रदूषण नियन्त्रणका लागि बनेका नियम कानुनहरु प्रशस्त छन् । तर तिनको कार्यान्वयन पक्ष विगतमा सन्तोषजनक देखिएको छैन । यदि ती कानुन प्रभावकारी हुन सकेमात्रै पनि प्रदूषणबाट केही हदसम्म राहत मिल्नेछ ।
आगामी दिनमा नयाँ सरकार र नयाँ जनप्रतिनिधिको गति र दिशा कता र कसरी अघि बढ्छ त्यो हेर्न केही समय कुर्नैपर्ने हुन्छ । त्यतिन्जेलसम्म नागरिकहरूले स्वास्थ्य सावधानी अपनाउँदै सुरक्षित रहनु आवश्यक छ । सबै नागरिकहरु अहिले फेरि एकपटक सफा आकाश, घाम लाग्ने दिन र हिमालहरूको स्पष्ट दृश्य देख्ने आशामा छन् ।