नारी दिवस: समानता र नेतृत्वको संकल्प

नेपालमा प्रत्येक वर्ष आउने नारी दिवस महिलाको योगदान, संघर्ष र उपलब्धिलाई स्मरण गर्दै मनाइन्छ। यो दिवसले समाजलाई महिलाको सम्मान, समान अधिकार र अवसरको महत्त्व सम्झाउने अवसर प्रदान गर्छ  तर यस वर्षको नारी दिवसको सन्दर्भ केही फरक र गम्भीर देखिन्छ। हालै सम्पन्न प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनपछि मतगणना जारी छ र प्रारम्भिक परिणामहरूले महिलाको प्रतिनिधित्व अपेक्षाभन्दा निकै कम रहेको देखाउँछ।

 उम्मेदवारी दिने महिला संख्या न्यून थियो। विजयी महिलाको संख्या अझ न्यून रहने अनुमान गर्न सकिन्छ। संविधानले समावेशी लोकतन्त्रको परिकल्पना गरेको भए पनि व्यवहारमा महिला नेतृत्व र सहभागिता अझै सीमित रहेको यथार्थ स्पष्ट देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा नारी दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रम, भाषण र शुभकामनामा सीमित हुनु हुँदैन। यो अवसर समाज, राज्य र राजनीतिक प्रणालीले महिलाको अधिकार र अवसरलाई कति गम्भीरतापूर्वक लिएको छ भन्ने विषयमा आत्ममूल्यांकन गर्ने समय पनि हो।

राजनीतिमा महिला प्रतिनिधित्व

संविधानले महिला सहभागिता र समावेशीतालाई महत्त्वपूर्ण सिद्धान्तका रूपमा स्वीकार गरेको छ। स्थानीय तहदेखि संघीय संसद्सम्म महिलाको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न विभिन्न कानुनी व्यवस्था लागु गरिएको छ। यसले महिलालाई सार्वजनिक जीवनमा प्रवेश गर्ने अवसर दिएको छ तर वास्तविकता हेर्दा प्रत्यक्ष निर्वाचनमा महिलाको उम्मेदवारी र जित्ने संख्या अझै सीमित छ। धेरैजसो अवस्थामा महिलालाई प्रतिस्पर्धी नेतृत्वका रूपमा अघि बढाउनेभन्दा पनि औपचारिक समावेशिता पूरा गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र प्रयोग गरिएको छ।

राजनीतिमा महिला संख्या कम हुनु केवल प्रतिनिधित्वको प्रश्न मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियामा विविध दृष्टिकोणको अभाव हो। महिलाहरू समाजको आधाभन्दा बढी जनसंख्या भए पनि नीति निर्माण र नेतृत्वमा उनीहरूको भूमिका अझै पर्याप्त छैन। नारी दिवसका अवसरमा दलहरू, नीति निर्माताहरू र नागरिक समाजले महिला नेतृत्व विकास, प्रशिक्षण र अवसर विस्तारमा गम्भीर पहल गर्न आवश्यक छ। जब महिला निर्णय प्रक्रियामा सक्रिय हुन्छन्, तब नीति र कार्यक्रमहरू पनि अझ समावेशी र संवेदनशील बन्न सक्छन्।

महिलाको स्वास्थ्य: सशक्तीकरणको आधार

स्वास्थ्यबिना कुनै पनि सशक्तीकरण सम्भव हुँदैन। नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा मातृ स्वास्थ्य, प्रजनन स्वास्थ्य र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचका क्षेत्रमा केही सकारात्मक सुधार भएका छन्। स्वास्थ्य संस्थाहरूको विस्तार र सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रमले मातृ मृत्यु दर घटाउन सहयोग गरेको छ तर अझै पनि ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका महिलाहरू, दलित, जनजाति र आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायका महिलाहरूले स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच पाउन सकेका छैनन्।

महिलाको स्वास्थ्यका विषयमा मानसिक स्वास्थ्य, पोषण, किशोरी स्वास्थ्य र प्रजनन अधिकारका विषय अझै पर्याप्त प्राथमिकतामा आएका छैनन्। धेरै महिलाहरू जानकारीको कमी, सामाजिक सोच र आर्थिक अभावका कारण आवश्यक स्वास्थ्य सेवा लिनबाट वञ्चित हुन्छन्। नारी दिवसको सन्दर्भमा महिलाको स्वास्थ्यलाई अधिकारका रूपमा स्थापित गर्दै स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ।

शिक्षा: परिवर्तनको आधार

शिक्षा महिलाको सशक्तीकरणको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण माध्यम हो । नेपालमा बालिका शिक्षामा उल्लेखनीय सुधार भएको छ। विद्यालयमा बालिकाको भर्ना दर बढेको छ र उच्च शिक्षामा पनि महिलाहरूको सहभागिता विस्तार हुँदै गएको छ तर अझै पनि गरिबी, बाल विवाह, घरेलु जिम्मेवारी तथा सामाजिक सोचका कारण धेरै बालिकाहरूले आफ्नो शिक्षा निरन्तरता दिन कठिनाइ भोगिरहेका छन्।

विशेष गरी अपांगता भएका बालिका, दलित समुदायका बालिका र दुर्गम क्षेत्रका बालिकाहरूका लागि शिक्षा अझै चुनौतीपूर्ण रहेको छ । शिक्षा केवल ज्ञान प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइन, आत्मविश्वास, नेतृत्व क्षमता र स्वतन्त्र सोच विकास गर्ने आधार पनि हो। जब महिलाहरू शिक्षित हुन्छन्, उनीहरूले परिवार र समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्षम हुन्छन्।

आर्थिक सशक्तीकरण: आत्मनिर्भर महिलातर्फ

महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण समाजको समग्र विकाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो। जब महिलाहरू आर्थिक रूपमा सक्षम र आत्मनिर्भर हुन्छन्, त्यसले परिवारको जीवनस्तर मात्र होइन, समुदाय र राष्ट्रको आर्थिक विकासमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। नेपालमा विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा महिलाहरू कृषि, पशुपालन, साना व्यवसाय, हस्तकला, सहकारी तथा स्थानीय उद्यमशीलतामा सक्रिय रूपमा संलग्न छन्। उनीहरूले खेतबारीको काम, घरपरिवारको जिम्मेवारी र आर्थिक गतिविधिहरूलाई एकसाथ सम्हाल्दै समाजको उत्पादनशील शक्तिको रूपमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्।

पछिल्ला वर्षहरूमा महिला किसान समूह, सहकारी संस्था, बचत तथा ऋण समूह र समुदायमा आधारित उद्यमशील कार्यक्रमहरूले महिलालाई आर्थिक गतिविधिमा जोड्ने महत्त्वपूर्ण काम गरेका छन्। यस्ता समूहले महिलालाई बचत गर्ने बानी विकास गर्ने, साना ऋणमार्फत व्यवसाय सुरु गर्ने, कृषि उत्पादन बढाउने र सामूहिक रूपमा बजारमा पहुँच विस्तार गर्ने अवसर प्रदान गरेका छन्। यसले महिलामा आत्मविश्वास बढाउने, नेतृत्व क्षमता विकास गर्ने र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुने वातावरण पनि सिर्जना गरेको छ।

तर यति हुँदाहुँदै पनि महिलाहरूले आर्थिक क्षेत्रमा धेरै चुनौतीहरू सामना गरिरहेका छन्। कृषि र अन्य श्रममा महिलाको योगदान ठुलो भए पनि धेरै अवस्थामा त्यसको उचित मूल्यांकन हुँदैन। समान कामका लागि समान पारिश्रमिकको व्यवस्था व्यवहारमा अझै पूर्ण रूपमा लागु हुन सकेको छैन। साथै भूमि स्वामित्वको अधिकार, बैंक तथा वित्तीय संस्थामा सहज पहुँच, ऋण सुविधा, आधुनिक प्रविधि र बजार जानकारीजस्ता पक्षहरूमा महिलाहरू अझै पछि छन् । धेरै महिलाहरूले उत्पादन त गर्छन्, तर बजारमा उचित मूल्य पाउने, व्यापार विस्तार गर्ने वा आफ्ना उत्पादनलाई दिगो रूपमा व्यवस्थापन गर्ने अवसर सीमित हुन्छ।

यस अवस्थामा महिलाको आर्थिक सशक्तीकरणका लागि सिप विकास, उद्यमशीलता प्रवर्धन, वित्तीय साक्षरता र बजार पहुँच विस्तार अत्यन्त आवश्यक छ। महिलालाई आधुनिक कृषि प्रविधि, व्यवसाय व्यवस्थापन, डिजिटल बजार र वित्तीय व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम तथा अवसरहरू प्रदान गर्न सकियो भने उनीहरूको उत्पादन क्षमता र आय दुवै बढ्न सक्छ। यसका साथै राज्य, निजी क्षेत्र र समुदायले मिलेर महिलामैत्री नीति, लगानी र सहयोगी वातावरण सिर्जना गर्न आवश्यक छ।

महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण केवल व्यक्तिगत समृद्धिको विषय मात्र होइन, यो समावेशी र दिगो विकासको आधार पनि हो। जब महिलाहरू आर्थिक रूपमा सशक्त हुन्छन्, तब उनीहरू आफ्नो परिवारको शिक्षा, स्वास्थ्य र पोषणमा बढी लगानी गर्छन्। यसले आगामी पुस्ताको जीवनस्तर सुधार्न मद्दत गर्छ। त्यसैले महिलाको आर्थिक सशक्तीकरणलाई केवल विकास कार्यक्रमको रूपमा होइन, राष्ट्र निर्माणको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

सामाजिक सोचमा परिवर्तनको आवश्यकता

महिलाको सशक्तीकरण केवल नीतिगत व्यवस्था वा कार्यक्रममार्फत मात्र सम्भव हुँदैन। यसका लागि समाजको सोच र संस्कारमा पनि परिवर्तन आवश्यक छ। अहिलेसम्म पनि धेरै ठाउँमा महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरिकको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। घरको काम, बालबालिकाको हेरचाह र सामाजिक जिम्मेवारीको ठुलो हिस्सा महिलाले वहन गरे पनि त्यसको मूल्यांकन पर्याप्त रूपमा हुँदैन । लैंगिक समानता भनेको पुरुष र महिलाबिच प्रतिस्पर्धा होइन, बरु सहकार्य, सम्मान र समान अवसरको सम्बन्ध हो। परिवार, विद्यालय र समाजले समानता र सम्मानको संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

नारी दिवस: मूल्य, चेतना र भविष्यको संकल्प

हाम्रो प्राचीन दर्शन र सांस्कृतिक परम्परामा ज्ञान सधैं धर्म, जिम्मेवारी र सन्तुलनसँग जोडिएको छ । शक्ति र चेतनाबिना कुनै पनि प्रगति पूर्ण हुँदैन। महिलालाई शक्तिको प्रतीक मान्ने हाम्रो संस्कृतिले वास्तवमा समानता, सम्मान र सहअस्तित्वको सन्देश दिन्छ।

आजको नारी दिवसले यही सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्ने समय आएको छ। नारी दिवस केवल उत्सवको दिन होइन, समाजले आफ्नो सोच, नीति र व्यवहारलाई पुनः विचार गर्ने दिन हो। राजनीति, शिक्षा, स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र सामाजिक जीवनका सबै क्षेत्रमा महिलाको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्न सकेमा मात्र समावेशी र दिगो विकास सम्भव हुन्छ । जब महिलाहरू सशक्त हुन्छन्, तब परिवार सशक्त हुन्छ, समाज सशक्त हुन्छ र राष्ट्र सशक्त हुन्छ।

त्यसैले आजको नारी दिवसले हामी सबैलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ– महिलाको सम्मान, अवसर र नेतृत्व सुनिश्चित गर्नु केवल महिलाको अधिकार मात्र होइन, राष्ट्रको समृद्धि र भविष्यको आधार पनि हो।

यस पटकको निर्वाचनले मतदाताहरूको सोचमा केही परिवर्तन आएको देखिन्छ। जनताले नेताहरूलाई मूल्यांकन गर्दै मतदान गर्ने प्रवृत्ति बढेको जस्तो महसुस हुन्छ, जुन लोकतन्त्रका लागि सकारात्मक संकेत हो तर नेतृत्वको परीक्षण गर्ने क्रममा राष्ट्रको स्थिरता र समृद्धिलाई भने प्रयोगको विषय बनाउनु हुँदैन। राष्ट्र कुनै प्रयोगशाला होइन र नारी वर्ग पनि त्यस्तै हो। राष्ट्र र नारीहरू हाम्रो साझा पहिचान, उत्तरदायित्व र भविष्य हुन्। त्यसैले नेताहरूको मूल्यांकन आवश्यक भए पनि राष्ट्रको हित, स्थिरता र समावेशी विकासलाई सधैं सर्वोपरि राख्नुपर्छ।