२० फागुन, काठमाडौं। मध्यपूर्वको आकाशमा युद्धको बादल मडारिइरहेको छ। फेब्रुअरी २८, २०२६ देखि सुरु भएको द्वन्द्वले दुई महाशक्ति इजरायल र इरानको सैन्य क्षमताको परीक्षण मात्रै भइरहेको छैन, यसले विश्वभरी नै युद्धको त्रास बढाइरहेको छ ।
इजरायलको अत्याधुनिक प्रविधि, पश्चिमा समर्थन र गुणस्तरीय हतियारहरूले यसलाई क्षेत्रीय श्रेष्ठता प्रदान गरेका छन्। अर्कोतिर इरानको स्वदेशी उत्पादन, ‘असिमेट्रिक’ युद्ध रणनीति तथा विशाल क्षेप्यास्त्र भण्डारले यसलाई एक घातक शक्तिको रूपमा स्थापित गरेको छ।
यो द्वन्द्व केवल दुई देशहरूबीचको होइन, बरु वैश्विक ऊर्जा सुरक्षा, भूराजनीतिक सन्तुलन र आणविक अप्रसारको मुद्दासँग जोडिएको छ।
गुणात्मकता र परिमाणात्मकता
इजरायल र इरानको सैन्य संरचनालाई हेर्दा एउटा स्पष्ट भिन्नता देखिन्छ- इजरायलले गुणस्तरमा जोड दिन्छ भने इरानले मात्रा र क्षेत्रीय पहुँचमा।
‘ग्लोबल फायरपावर इन्डेक्स-२०२६’ अनुसार, इजरायलको ‘पावर इन्डेक्स’ ०.२७०७ (र्याङ्क १५) छ जबकि इरानको ०.३१९९ (र्याङ्क १६)। यसमा केही निकटता देखिए पनि इजरायलको प्रविधिगत श्रेष्ठता र इरानको सङ्ख्यात्मक बलले यो तुलनालाई जटिल बनाएको छ।
इजरायलको शक्ति: प्रविधि र श्रेष्ठता
इजरायली डिफेन्स फोर्स (आईडीएफ) विश्वकै सबैभन्दा आधुनिक सेनामध्ये एक हो। यसको मुख्य बल यसको वायुसेना, जासुसी संयन्त्र (मोसाद) र उन्नत प्रविधिमा आधारित छ। इजरायलसँग अमेरिकी सहयोगमा विकसित एफ-३५ ‘अदिर स्टिल्थ’ लडाकु विमानहरू छन्।
यसबाहेक, एफ-१५आई र एफ-१६आईको विशाल फ्लिटले लामो दूरीसम्म प्रहार गर्ने क्षमता राख्छ। सन् २०२६ सम्म इजरायलसँग ६१२ लडाकु विमानहरू छन्। यीमध्ये धेरैजसो अत्याधुनिक छन्।
हवाई रक्षा प्रणालीमा इजरायलको ‘आइरन डोम’, ‘डेभिड्स स्लिङ’ र ‘एरो’ प्रणालीहरू मेरुदण्ड हुन्। यी प्रणालीहरूले छोटो दूरीका रकेटदेखि ब्यालेस्टिक मिसाइलहरूसम्मलाई रोक्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, अप्रिल २०२४ मा इरानबाट आएका ३०० भन्दा बढी ड्रोन र मिसाइलहरूमध्ये ९९ प्रतिशतलाई इजरायलले रोकेको थियो।
यसबाहेक, इजरायलले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र ड्रोन प्रविधिमा विश्वको नेतृत्व गरिरहेको छ। यसका ‘हरोप’ ड्रोनहरूले स्वतन्त्र रूपमा लक्ष्य पहिचान गरेर आक्रमण गर्न सक्छन्।
भूमिगत युद्धमा पनि इजरायल बलियो छ। यससँग २,२०० मर्काभा ट्याङ्कहरू छन्, जसमा उन्नत आर्मर र सक्रिय सुरक्षा प्रणालीहरू छन्। इजरायलको रक्षा बजेट २०२६ मा ३४.६ बिलियन डलर छ, जसले यसलाई उन्नत प्रविधिमा लगानी गर्न सक्षम बनाएको छ।
यसबाहेक, अमेरिकी समर्थनले इजरायललाई वार्षिक ३.८ बिलियन डलर सैन्य सहायता प्रदान गर्छ। इजरायलको रिजर्भसहित सैन्य जनशक्ति ६ लाख ३५ हजार छ।
इरानको शक्ति: क्षेप्यास्त्र र ‘प्रोक्सी’ सञ्जाल
इरानको सेना (आर्टेस) र इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) को रणनीति ‘असिमेट्रिक’ छ, जसमा सस्तो तर घातक हतियारहरू र ‘प्रोक्सी फोर्स’ को प्रयोग हुन्छ।
के हो असिमेट्रिक युद्ध?
असिमेट्रिक युद्ध भनेको कमजोर पक्षले बलियो र प्रविधिमा श्रेष्ठ शत्रुको सामना गर्न पारम्परिक सेना, ठूला हतियार वा खुला युद्धको सट्टा अप्रत्याशित, सस्तो र मनोवैज्ञानिक दबाब दिने तरिकाहरू प्रयोग गर्ने रणनीति हो।
यसको मूल आधार भनेको शत्रुको गुणस्तरीय श्रेष्ठतालाई लचकता र दीर्घकालीन थकानबाट कमजोर बनाउनु हो। यसमा लागत न्यून राखेर उच्च जोखिम लिइन्छ र प्रभावलाई लामो समयसम्म कायम राखिन्छ।
यस रणनीतिका प्रमुख विशेषताहरूमा गुरिल्ला शैलीका ‘हिट एन्ड रन’ आक्रमण, सस्ता आईइडी, ड्रोन वा आत्मघाती हमलाहरू, साइबर आक्रमण, सूचना युद्ध, प्रोक्सी फोर्सको प्रयोग र शत्रुको मनोबल तथा अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष लक्षित गर्ने कार्यहरू पर्छन्। यसले पारम्परिक युद्धबाट बच्दै शत्रुलाई निरन्तर दबाबमा राख्छ र लामो समयसम्म टिक्न सक्छ।
इतिहासमा यसका सफल उदाहरणहरू धेरै छन्। इरानले इजरायलविरुद्ध ‘साहेद’ ड्रोन, हाइपरसोनिक मिसाइल र हिजबुल्लाह, हुथीजस्ता ‘प्रोक्सी’ समूहहरूको प्रयोग गरेर असिमेट्रिक दबाब सिर्जना गरेको छ।
तालिबानले अफगानिस्तानमा अमेरिकी सेनालाई आइइडी र छापामार युद्धबाट थकाएर जित हासिल गर्यो। त्यस्तै भियतनामले अमेरिकाविरुद्ध सुरुङ, गुरिल्ला र मनोवैज्ञानिक युद्धबाट निर्णायक सफलता प्राप्त गर्यो। यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि प्रविधि र सैन्य श्रेष्ठता भए पनि असिमेट्रिक रणनीतिले ठूलो शक्तिलाई हराउन सकिन्छ।
इरानसँग मध्यपूर्वमा सबैभन्दा ठूलो ब्यालेस्टिक मिसाइल भण्डार छ, जसमा ‘खेयबर सेकान’, ‘सेज्जील’ र ‘फत्ताह’ (हाइपरसोनिक) जस्ता मिसाइलहरू छन्। यी मिसाइलहरूले २ हजार किलोमिटर टाढा इजरायललाई निशाना बनाउन सक्छन्। २०२६ मा इरानसँग १,५५० मोबाइल रकेट लन्चरहरू छन्, जुन इजरायलको तुलनामा धेरै बढी छ।
ड्रोन प्रविधिमा इरानका ‘साहेद’ र ‘मोहाजेर’ ड्रोनहरू सस्ता तर प्रभावकारी छन्। यी ड्रोनहरूको सफल प्रयोग रुस-युक्रेन युद्धमा देखिएको छ।
इरानको सैन्य जनशक्ति आईआरजीसीसहित १० लाख छ, जसमा ६ लाख १० हजार सक्रिय सैनिक र २ लाख २० हजार ‘प्यारामिलिटरी’ छन्। इरानको रक्षा बजेट ९.९ बिलियन डलर छ, तर यसले स्वदेशी उत्पादनमा जोड दिएर लागत घटाएको छ।
इरानको रणनीतिक गहिराइ यसको भूगोल र ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’ मा छ, जसमा लेबनानको हिजबुल्लाह, यमनको हुथी र इराकका विद्रोही समूहहरू समावेश छन्। यी प्रोक्सीहरूले इजरायललाई बहुमुखी खतरा उत्पन्न गर्छन्। उदाहरणका लागि, २०२५-२०२६ को द्वन्द्वमा इरानले यी समूहहरूबाट इजरायलमाथि आक्रमण गराएको थियो।
सैन्य तुलनामा इजरायलको ‘एयर सुपेरियोरिटी’ र इरानको मिसाइल मात्राले सन्तुलन कायम गरेको छ। इजरायलले २०२५ मा इरानका आणविक साइटहरूमा आक्रमण गर्दा यसको एयर फोर्सले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो भने इरानले मिसाइल र ड्रोनबाट प्रतिक्रिया दिएको थियो। यो भिन्नताले युद्धलाई लामो र जटिल बनाउन सक्छ।
आणविक मुद्दा: सन्धि, सम्झौता र गोपनीयता
आणविक हतियारको सवालमा इजरायल र इरानबीचको भिन्नता विवादित छ। इरानले आफ्नो कार्यक्रमलाई शान्तिपूर्ण दाबी गर्छ, जबकि इजरायलले ‘न्युक्लियर एम्बिगुइटी’ नीति अपनाएको छ।
इरान र ‘जेसिपिओए’ को यात्रा
इरान ‘न्युक्लियर प्रोलिफरेसन ट्रिटी’को हस्ताक्षरकर्ता हो र आफ्नो आणविक कार्यक्रम ऊर्जाका लागि भएको दाबी गर्छ।
सन् २०१५ मा ‘जोइन्ट कम्प्रिहेन्सिभ प्लान अफ एक्सन’ मा हस्ताक्षर गरेपछि इरानले युरेनियम संवर्धनलाई ३.६७% मा सीमित गर्ने र आईएईए निरीक्षण स्वीकार गर्ने सहमति गरेको थियो। यसको बदलामा प्रतिबन्धहरू फुकुवा हुने थिए। तर, सन् २०१८ मा ट्रम्पले अमेरिकालाई जेसिपिओएबाट बाहिर निकालेपछि इरानले ६०% सम्म संवर्धन सुरु गरेको छ।
२०२५ मा आईएईएले इरानले अवज्ञा गरेको पाएपछि इरानले आईएईएको सहयोग रोकेको थियो। मे २०२५ सम्म इरानसँग ४०८.६ केजी युरेनियम थियो, जसबाट ९ वटा आणविक हतियार बनाउन सकिन्छ।
इजरायल र अमेरिकाले आक्रमण गरेपछि इरानको कार्यक्रमलाई क्षति पुगेको छ, तर भूमिगत साइटहरूबाट यसले पुनः निर्माण गरिरहेको छ। इरानले रुससँग २५ बिलियन डलरको ‘न्युक्लियर प्लान्ट’ डिल गरेको छ।
इजरायलको ‘अस्पष्टता’
इजरायलले ‘न्युक्लियर प्रोलिफरेसन ट्रिटी’मा हस्ताक्षर गरेको छैन र इन्टरनेसनल एटोमिक इनर्जी एजेन्सीको निरीक्षणबाट मुक्त छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, यससँग ९० देखि ४०० वारहेड्स छन्। यसको नीति ‘बेगिन डक्ट्रिन’मा आधारित छ। यस नीतिको सार क्षेत्रीय शत्रुहरूलाई आणविक हतियार बनाउन नदिने हो। इजरायलले सन् १९६७ को युद्धमा आणविक प्रयोगको विचार गरेको थियो र सन् १९७९ मा दक्षिण अफ्रिकासँग परीक्षण (टेस्ट) गरेको आशङ्का छ।
अहिलेको द्वन्द्वमा इजरायलले इरानको कार्यक्रमलाई लक्ष्य बनाएको थियो, जसमा अमेरिकाले प्रत्यक्ष सहयोग गरेको छ। इजरायलको डेलिभरी सिस्टममा एफ-३५, डल्फिन सबमरिन र जेरिको मिसाइलहरू छन्। यसको ‘न्युक्लियर एम्बिगुइटी’ ले यसलाई वैश्विक दबाबबाट बचाएको छ।
आक्रमणको इतिहास: कसले सुरु गर्छ?
इरानले आधुनिक इतिहासमा कुनै सार्वभौम राष्ट्रमाथि पहिलो आक्रमण गरेको छैन। यसको दर्शन रक्षात्मक छ। इरान-इराक युद्ध (१९८०-८८) मा इराकले पहिलो आक्रमण गरेको थियो। हालको तनावमा अप्रिल २०२४ मा इरानले इजरायलमाथि ३०० भन्दा बढी ड्रोन/मिसाइल प्रहार गरेको थियो, जुन दमास्कसमा इरानी दूतावासमा इजरायलको आक्रमणको जवाफ थियो।
इजरायलले ‘प्रि-एम्प्टिभ स्ट्राइक’ नीति अपनाएको छ। सन् १९६७ को ‘सिक्स-डे वार’, सन् १९८१ मा इराकको ओसिराक रिएक्टर र सन् २००७ मा सिरियाको रिएक्टरमा आक्रमण यसका उदाहरण हुन्।
सन् २०२५ मा इजरायलले ‘अपरेसन राइजिङ लायन’ मार्फत इरानका आणविक साइटहरूमा आक्रमण गरेको थियो, जसमा अमेरिकाले ‘अपरेसन मिडनाइट ह्यामर’ बाट सहयोग गरेको थियो। यसले इरानलाई ठूलो क्षति पुर्याएको थियो।
२०२६ को मार्चमा यूएस बी-२ बमर्सले आईआरजीसी कमान्ड सेन्टरहरूमा आक्रमण गरेका थिए। इरानले प्रतिक्रियास्वरूप अमेरिकी बेसहरूमा मिसाइल प्रहार गरेको थियो, जसमा कतारको अल-उदेद बेसमा क्षति भएको थियो।
के होला अब?
यदि पूर्ण युद्ध भयो भने, यो स्थल युद्धभन्दा ‘लङ-रेन्ज’ मिसाइल, साइबर आक्रमण र हवाई हमलामा सीमित हुनेछ।
इरानले ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ बन्द गरेर विश्व अर्थतन्त्रलाई प्रभावित पार्न सक्छ भने इजरायलले अमेरिकाको सहयोगमा इरानका आणविक केन्द्रहरू ध्वस्त पार्न सक्छ।
२०२६ मा इरानका मिसाइलहरूले अमेरिकाको राडारमा क्षति पुर्याएपछि वैश्विक तनाव बढेको छ। इजरायलले ‘स्याम्सन अप्सन’ (परमाणु प्रतिकार) को विचार गरेको छ।
यसले विश्वयुद्धको खतरा उत्पन्न गर्छ। इरानको आणविक कार्यक्रमलाई पूर्ण रूपमा रोक्न कठिन छ, किनकि बलिया भूमिगत साइटहरू अझै बाँकी छन्।
इजरायल र इरानबीचको यो सङ्घर्ष वैश्विक स्थिरताका लागि खतरा हो। इरानले सन्धिहरू पालना गरे पनि इजरायलको अघोषित आणविक शक्तिले सन्तुलन जटिल बनाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले कूटनीतिक माध्यमबाट समाधान खोज्नु आवश्यक छ, अन्यथा यो द्वन्द्वले मध्यपूर्वलाई अस्थिर बनाउन सक्छ। (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)