सामाजिक सञ्जाल बन्दको असर : गुम्दैछ कन्टेन्ट क्रिएटर र स्टार्टअपको आम्दानी

२० भदौ, काठमाडौं । दशैंको मुखमा सामाजिक सञ्जाल बन्द भएपछि चिन्तित छिन्, कन्टेन्ट क्रिएटर समृद्धि शर्मा । सरकारले नेपालमा सूचीकरण हुन नआएको भन्दै फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्यूब जस्ता सञ्जाल बन्द गरेपछि आफूहरूको आम्दानी र दैनिकीमै धक्का पुगेको शर्माले बताइन् ।

हुन पनि यो निर्णयले डिजिटल अर्थतन्त्र, कन्टेन्ट क्रिएटरहरूको आम्दानी, स्टार्टअप लगायत आममानिसको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा गम्भीर असर पार्ने भन्दै आलोचना भइरहेको छ ।

सामाजिक सञ्जालको प्रतिबन्धले आफ्नो आय नराम्रोसँग प्रभावित हुने उनले बताइन् । उनले फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्युब र टिकटक जस्ता प्लेटफर्ममार्फत ब्रान्डहरूसँग सहकार्य गर्दै आएकी छन् । मुख्य आम्दानीको स्रोत पनि यिनै सामाजिक सञ्जालहरू हुन्, जहाँ उनले कन्टेन्ट बनाएर ब्रान्डको प्रबर्द्धन गर्छिन् ।

‘फेसबुक, इन्स्टाग्राम र युट्युब हाम्रो लागि ब्रान्डसँग विश्वास जोड्ने मुख्य माध्यम थिए । टिकटकलाई ब्रान्डले त्यति धेरै विश्वास नगर्दा कन्टेन्ट पनि फेसबुक रिल्स र इन्स्टा टार्गेट हुन्थ्यो,’ उनले सरकारी निर्णयको असर सुनाइन्, ‘आज मात्र मैले दुईवटा सुटिङ होल्ड गर्नुपर्यो ।’

ब्रान्डहरूले पनि प्लेटफर्मअनुसार शुल्क तय गर्थे, जुन अब झन् घट्नेवाला छ । रेट घटाएर सिमित प्लेटफर्ममा सीमित हुनुपर्ने चिन्ता समृद्धिलाई छ । ब्रान्डहरूले पनि इन्स्टाग्राम र फेसबुकमा बढी जोड दिने कारण बताउँदै उनी भन्छिन्, ‘त्यहाँबाट उनीहरूले प्रत्यक्ष मेसेजमार्फत ग्राहकसँग जोडिन्छन् । अनि न हामीले त्यसको लागि कन्टेन्ट बनाउँथ्यौं ?’

त्यसमाथि ब्रान्डसँग जोडिएर काम गर्ने क्रियटरको लागि दशैं-तिहार मुख्य सिजन हो । कन्टेन्ट क्रिएटरहरू यो समयमा सबैभन्दा व्यस्त हुन्छन् । कारण, यो समयमा हरेक ब्रान्डले कुनै न कुनै अफर ल्याएको हुन्छ । त्यसको मार्केटिङको लागि क्रियटरहरू खोजिन्छ । ‘हामीलाई त असर पर्यो नै ! झन् ती ब्रान्डको के होला ? पिक टाइममा यस्तो भयो, तनाव नै दियो,’ समृद्धि भनिन् ।

०००

‘ह्वाई सो अफेन्डेड’ यूट्युब च्यानलमार्फत चर्चित कन्टेन्ट क्रिएटर बिनायक कुइँकेलले सामाजिक सञ्जालमाथिको यो प्रतिबन्धलाई ‘प्रतिगामी र गलत कदम’ को संज्ञा दिए । ‘नियमनको नाममा प्रतिबन्ध लगाउनु कहिल्यै समाधान होइन । यो सरकार सार्वजनिक आवाजसँग डराएको जस्तो देखिन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसमाथि हामी जस्ता क्रियटर र स्टार्टअप गरिरहेकालाई ठूलो असर गर्नेवाला छ । डिजिटल इकोसिस्टम बिगार्नेवाला छ ।’

कुइँकेलका अनुसार सामाजिक सञ्जाल बन्द हुँदा कन्टेन्ट क्रिएटरहरू र व्यवसायहरूलाई ठूलो आर्थिक नोक्सानी हुनेछ । ‘हाम्रो आयको ८० प्रतिशत हिस्सा यूट्युब र ब्रान्ड डिलहरूबाट आउँथ्यो । यूट्युबमा हाम्रा कन्टेन्टहरू केन्द्रित थिए । अब यो प्रतिबन्धले हामीलाई ठूलो आर्थिक प्रभाव पारेको छ,’ उनले भने, ‘हाम्रो आम्दानीसँगै त्यसबाट सिर्जित भएका रोजगारी पनि गुम्छन् ।’

टिकटकमा केही ब्रान्ड डिलहरूबाट जेनतेन गुजारा चलिरहे पनि यो दीर्घकालीन समाधान नभएको उनको भनाइ छ । अझ विशेषगरी युट्युबमा निर्भर स्ट्रिमरहरू, गायकहरू र गेमिङ कन्टेन्ट क्रिएटरहरूलाई यो प्रतिबन्धले ठूलो धक्का पुग्ने उनले बताए ।

नेपालमा पछिल्ला केही वर्षमा यूट्युबबाट राम्रो आम्दानी गर्ने क्रिएटरहरूको संख्या बढ्दै थियो । त्यसबाहेक सामाजिक सञ्जाल बन्द हुँदा कन्टेन्ट क्रिएटरहरू मात्र नभई समग्र अर्थतन्त्रमा ठूलो प्रभाव पर्नेछ । कारण, सामाजिक सञ्जाल व्यवसायहरूको प्रमोसनको प्रमुख माध्यम हो । त्यसैमा कन्टेन्ट क्रिएटर्सले ब्रान्डसँग जोडिएर काम गर्ने हुँदा सबै इकोसिस्टम नै डामाडोल हुनेमा कुइँकेल चिन्तित देखिए ।

‘दशैं-तिहारजस्ता सिजनमा उपभोग (कन्जम्सन) बढ्छ, जसले अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ । तर अब सीमित प्लेटफर्महरूमा मात्र प्रमोसन गर्नुपर्दा उपभोगमा कमी आउँछ, जसले समग्र आर्थिक सूचकहरूमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ,’ उनले भने ।

०००

प्रोजेक्ट कुराका कन्टेन्ट क्रिएटर सरोज कार्कीले यो प्रतिबन्धबाट आफूहरूलाई धक्का पुग्ने बनाए । सँगसँगै यो प्रतिबन्धलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथिको आघात ठान्छन् उनी । ‘सरकारले प्रभावको अध्ययन नगरी यस्तो निर्णय गर्यो । सामाजिक सञ्जालबाट ठूलो अर्थतन्त्र चलिरहेको छ । साना व्यवसाय, सूचनाको माध्यम र हाम्रो जस्तो कन्टेन्ट क्रिएसन यसैमा निर्भर छ,’ उनले भने ।

कार्कीका अनुसार सामाजिक सञ्जाल क्रिएटरहरूको मुख्य आयस्रोत हो, जसले अर्बौंको अर्थतन्त्र चलायमान बनाउँछ । ‘हामीले कन्टेन्ट बनाएर ब्रान्ड डिल र यूट्युब एडसेन्सबाट कमाउँथ्यौँ । यो बन्दले हाम्रो रेभिन्यूमा ठूलो असर परेको छ,’ उनले भने ।

कार्कीले प्रोजेक्ट कुराकै लागि कन्टेन्टहरू तयारी अवस्थामा राखेका थिए । तर तत्काल के गर्ने अब भन्ने दुविधामा उनी छन् । तत्काल इन्गेजमेन्टमा खासै कमी नआए पनि यसरी दीर्घकालसम्म चल्न नसक्ने उनको भनाइ छ । उनी भन्छन्, ‘हाम्रो ४०/४५ प्रतिशत दर्शक विदेशमा छन् र नेपालमा पनि वैकल्पिक उपाय अपनाएर कन्टेन्ट हेरिहाल्नुहुन्छ होला । केही असर गरे पनि तत्काल ठूलै बर्बादी त नहोला । अबको समयमा केही बन्द गर्छु भन्दा सम्भव हुने कुरै हैन ।’

कार्कीलाई विश्वास छ, क्रिएटर र दर्शक दुवैले वैकल्पिक उपाय खोज्छन् । क्रिएटर दर्शक खोज्नै र दर्शक कन्टेन्ट खोज्दै कुनै न कुनै माध्यमबाट जोडिनेमा ढुक्क देखिन्छन् । जस्तो, टिकटक बन्द हुँदा पनि भीपीएनबाट धेरै नेपालीले चलाए । ‘हामी दर्शक कहाँ छन्, त्यहीँ पुग्छौं । उहाँहरू पनि आउनुहोला हामीलाई खोज्दै,’ उनले भने ।

तर, पनि सरकारले तत्काल निर्णय नसच्चाए केही समय भने क्रिएटर इकोनोमी डिस्टर्ब हुने कार्कीले बताए । जति नै वैकल्पिक उपाय खोजे पनि अहिलेभन्दा व्यवसाय खस्कने डर भने उत्तिकै रहेको उनको भनाइ छ ।

०००

कन्टेन्ट क्रिएटर एवं उद्यमी सञ्जोग कोइराला सरकारको यो निर्णयले एकल प्लेटफर्ममा निर्भर क्रिएटरहरूलाई सबैभन्दा बढी असर गरेको बताउँछन् । ‘एउटा डिस्ट्रिब्युसन च्यानल बनाउन वर्षौँ लाग्छ । अचानक बन्द हुँदा अडियन्सलाई अन्य प्लेटफर्ममा लैजान गाह्रो हुन्छ,’ उनले भने ।

यूट्युबमा लामो र शैक्षिक कन्टेन्ट राख्ने उनलाई मोनिटाइजेसनमा ठूलो नोक्सान भएको छ । कोइरालाका अनुसार उनको मुख्य प्लेटफर्म यूट्युब थियो, जहाँ लामो कन्टेन्ट राख्थे । अब टिकटकमा छोटो कन्टेन्ट मात्र राख्न मिल्छ, जुन उनको शैक्षिक कन्टेन्टका लागि उपयुक्त छैन । यो आफ्नो लागि ठूलो चुनौती भएको उनले बताए ।

त्यसबाहेक साना व्यवसाय र स्टार्टअपहरूलाई परेको असरबारे सरकारले हेक्का नराखेको उनले बताए । ‘काठमाडौँदेखि देशभरका साना पसलहरूले फेसबुक र ह्वाट्सएपमार्फत अनलाइन अर्डर लिएर मार्केटिङ गर्थे । दशैंको मुखमा यो बन्दले उनीहरूको व्यापार ठप्प भएको छ,’ उनले भने ।

व्यावसायिक ब्रान्डसँग सहकार्य गर्ने क्रिएटरहरूलाई पनि मार्केटिङ च्यानल गुम्दा सेल्समा असर परेको छ । जबकि, यो समय (चाडबाड) ब्रान्डहरूको सेल्सका लागि महत्वपूर्ण थियो । तर अनलाइन मार्केटिङ च्यानल बन्द हुँदा सबै प्रभावित भएका छन् । क्रिएटरहरूले पनि यसबाट पाउने लाभबाट बञ्चित हुनुपरेको छ । यी सबै कारण सरकारको निर्णयले आफ्नै नागरिकको आम्दानी गुमेको कोइरालाले बताए ।

कोइराला आफू भने मल्टिपल प्लेटफर्ममा सक्रिय भएकाले तत्काल ठूलो असर नपरे पनि दीर्घकालीन समस्या देख्छन् । ‘अब म आफैँ अहिले कन्टेन्ट बनाउने कि नबनाउने भन्ने अलमलमा छु,’ उनले भने, ‘यो निर्णयले समग्र हाम्रो आय र डिजिटल अर्थतन्त्रलाई चुनौती दिएको छ । सरकारले प्रभावको अध्ययन नगरी यस्तो कदम चाल्दा क्रिएटर र साना व्यवसायहरू मारमा परेका छन् ।’

०००

इन्फ्लुएन्सर मार्केटिङमा काम गरिरहेको कम्पनी अपट्रेन्डलीका संस्थापक तथा सीईओ मनायक कार्कीले पनि सरकारको यो निर्णयले कन्टेन्ट क्रिएटर र साना व्यवसायहरूमा गम्भीर असर पारेको बताए । उनका अनुसार यो प्रतिबन्धले नेपालको कन्टेन्ट क्रिएसन अर्थतन्त्रमा ठूलो धक्का लागेको छ ।

‘नेपाली यूट्युब क्रिएटरहरूले वार्षिक ३५३ करोड रुपैयाँको रेभिन्यु ल्याइरहेको तथ्यांक देखिन्छ, जुन गुगल एडसेन्समार्फत आउँथ्यो । अब यस्ता आम्दानीमा नोक्सान पुर्‍याउँछ,’ उनले भने ।

अपट्रेन्डली आफैँ ८ वर्षदेखि इन्फ्लुएन्सर मार्केटिङमा सक्रिय छ, जसमा अहिलेसम्म तीन हजारभन्दा धेरै क्रिएटरहरूको नेटवर्क छ । यसले ती क्रियटर्सलाई साना र ठूला व्यवसायसँग जोड्छ ।

मनायकले भने, ‘हाम्रो ६० प्रतिशत क्रिएटर टिकटकमा केन्द्रित छन्, त्यसैले हामीलाई तत्काल ठूलो असर परेको छैन । तर फेसबुक र यूट्युबमा निर्भर क्रिएटरहरूलाई यो ठूलो झट्का हो । उनीहरूको कमाइ अहिले चौपट बनाएको छ ।’

साथै यो प्रतिबन्धले साना व्यवसायहरूको अनलाइन मार्केटिङ ठप्प भएको छ, जसले सेल्समा ठूलो असर पारेको कार्कीले बताए । त्यसैले उनीहरूले पनि टिकटकलाई वैकल्पिक प्लेटफर्मको रूपमा रणनीतिक रूपमा प्रयोग गरिरहेको बताए ।

‘यद्यपि, टिकटकमा भाइरालिटीको सम्भावना छ, तर लामो कन्टेन्टका लागि यूट्युबको विकल्प छैन । हामी टिकटकमा फोकस गरौँला अहिलेलाई, तर यो दीर्घकालीन समाधान होइन ।’