२१ औं शताब्दीलाई ज्ञान, सीप र प्रविधिको युगका रूपमा चिनिन्छ। विश्वव्यापीकरण, डिजिटल रुपान्तरण र तीव्र औद्योगिक प्रतिस्पर्धाका कारण राष्ट्रहरूको विकास अब प्राकृतिक स्रोतमा मात्र होइन, मानव पूँजीको गुणस्तरमा निर्भर हुन थालेको छ। यस सन्दर्भमा प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा (टिभिइटी) राष्ट्रिय विकासको केन्द्रीय आधार बनेको छ। केवल सैद्धान्तिक शिक्षा प्राप्त जनशक्तिले श्रम बजारको वास्तविक आवश्यकतालाई पूरा गर्न नसक्ने विश्वव्यापी अनुभवले देखाएको छ। त्यसैले, उत्पादनशील, दक्ष र नवप्रवर्तनशील नागरिक तयार पार्न प्राविधिक शिक्षाको भूमिका झनै महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
प्राविधिक शिक्षाको अवधारणा र दायरा
प्राविधिक शिक्षा भनेको व्यक्तिलाई कुनै निश्चित पेसा, उद्योग वा सेवाक्षेत्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित व्यावहारिक ज्ञान, सीप, दक्षता र कार्यकौशल प्रदान गर्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिने शिक्षा प्रणाली हो। यस शिक्षाले केवल सैद्धान्तिक जानकारीमा सीमित नरही विद्यार्थीलाई वास्तविक कार्यस्थलमा प्रयोग गर्न सकिने सीप विकासमा केन्द्रित हुन्छ। प्राविधिक शिक्षाको मूल दर्शन ‘सिकेर गर्ने’ मा आधारित छ, जसअन्तर्गत विद्यार्थीले प्रयोगात्मक अभ्यास, कार्यशाला, प्रयोगशाला, इन्टर्नशिप तथा उद्योगसँगको सहकार्यमार्फत ज्ञान आर्जन गर्छन्।
यसको दायरा अत्यन्त व्यापक रहेको छ, जसमा इन्जिनियरिङ तथा प्रविधिका विभिन्न शाखा, सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, स्वास्थ्य तथा परामेडिकल सेवा, कृषि तथा पशुपालन प्रविधि, होटल तथा पर्यटन व्यवस्थापन, निर्माण र पूर्वाधार विकास, अटोमोबाइल, विद्युत तथा इलेक्ट्रोनिक्स, नवीकरणीय ऊर्जा, फेशन डिजाइन, हस्तकला तथा साना उद्योगसम्बन्धी सीपहरू समेटिएका छन्। यसरी बहुआयामिक क्षेत्रलाई समेट्ने प्राविधिक शिक्षाले व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई आत्मनिर्भर, उत्पादनशील र प्रतिस्पर्धी बनाउने महत्वपूर्ण आधार तयार गर्दछ।
बेरोजगारी न्यूनीकरणमा प्राविधिक शिक्षाको योगदान
विश्वका धेरै मुलुकमा युवाबेरोजगारी आजको प्रमुख सामाजिक–आर्थिक चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। विशेषगरी सैद्धान्तिक शिक्षामा मात्र आधारित जनशक्ति श्रम बजारको वास्तविक मागसँग मेल नखाँदा बेरोजगारी र अल्परोजगारीको समस्या झनै गहिरिएको देखिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन का विभिन्न प्रतिवेदनले स्पष्ट पारेका छन् कि सीपयुक्त र प्राविधिक शिक्षा प्राप्त श्रमिकको बेरोजगारी दर तुलनात्मक रूपमा कम रहन्छ, किनकि उनीहरू तत्काल काममा प्रवेश गर्न सक्ने व्यावहारिक क्षमता राख्छन्। प्राविधिक शिक्षा हासिल गरेका युवाहरू केवल रोजगारी खोज्ने मात्र होइन, स्वरोजगार बन्ने, साना तथा मझौला उद्यम स्थापना गर्ने, वा उद्योग तथा सेवाक्षेत्रमा सीधै समाहित हुने सम्भावना बढी राख्छन्। यसले बेरोजगारी न्यूनीकरणसँगै सामाजिक असन्तोष, गरिबी, आपराधिक प्रवृत्ति र वैदेशिक पलायन जस्ता समस्याहरू घटाउन महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछ।
नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने ठूलो संख्यामा युवा जनशक्ति भए पनि सीपको अभावका कारण उनीहरू बेरोजगार वा वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर रहन बाध्य छन्। यद्यपि, सिटिइभिटी अन्तर्गतका प्राविधिक विद्यालय, पोलिटेक्निक संस्था र विभिन्न सीपमूलक तालिम कार्यक्रमबाट प्रशिक्षित युवाहरूले निर्माण, विद्युत, अटोमोबाइल, होटल तथा पर्यटन, स्वास्थ्य सहायक, प्लम्बिङ र कृषि व्यवसायजस्ता क्षेत्रमा स्वरोजगार तथा रोजगारी सिर्जना गरिरहेका उदाहरण प्रशस्त भेटिन्छन् ।
उदाहरणका लागि, प्राविधिक शिक्षा प्राप्त धेरै युवाहरूले स्थानीय स्तरमा वर्कसप, ग्यारेज, कृषि फार्म, डेरी, होटल तथा साना उद्योग सञ्चालन गरी आफू मात्र होइन, अन्यलाई पनि रोजगारी प्रदान गरेका छन् । यसले ग्रामीण क्षेत्रमा समेत आयआर्जनको अवसर विस्तार भई आन्तरिक रोजगारी सृजना हुन थालेको संकेत गर्छ।
औद्योगिकीकरण र आर्थिक वृद्धिमा प्राविधिक शिक्षाको भूमिका
दिगो आर्थिक विकासका लागि औद्योगिकीकरण अपरिहार्य मानिन्छ, किनकि उद्योगहरूले उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना र राष्ट्रिय आम्दानी विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछन। तर उद्योगहरूको सफल सञ्चालन र विस्तारका लागि दक्ष प्राविधिक, टेक्निसियन, सुपरभाइजर तथा इन्जिनियरहरूको उपलब्धता अनिवार्य हुन्छ। प्राविधिक शिक्षाले यस्ता जनशक्तिलाई उद्योगको वास्तविक आवश्यकताअनुसार तयार पार्दै उत्पादन प्रक्रियालाई प्रभावकारी र लागत–कुशल बनाउँछ। दक्ष जनशक्तिका कारण उत्पादन लागत घट्ने, समयमै उत्पादन हुने, गुणस्तरमा सुधार आउने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढ्ने गर्दछ।
अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव हेर्दा दक्षिण कोरिया ले औद्योगिक विकासको प्रारम्भिक चरणमै प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई राष्ट्रिय विकास रणनीतिसँग जोड्यो। प्राविधिक हाईस्कुल, पोलिटेक्निक र उद्योग–आधारित तालिममार्फत इलेक्ट्रोनिक्स, जहाज निर्माण, अटोमोबाइल र सूचना प्रविधि क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरियो, जसले स्यामसङ, हुन्डाइ जस्ता विश्वस्तरीय उद्योगहरूको विकासलाई सम्भव बनायो।
त्यसैगरी सिंगापुर ले सीमित प्राकृतिक स्रोत हुँदाहुँदै पनि प्राविधिक शिक्षामा केन्द्रित नीति अपनाएर उत्पादनमूलक उद्योग, लोजिस्टिक्स, बायोटेक्नोलोजी र डिजिटल सेवाक्षेत्रमा उच्च उत्पादकत्व हासिल गर्न सफल भयो। सरकार–उद्योग–शिक्षालयबीचको घनिष्ठ सहकार्य सिंगापुरको औद्योगिक सफलताको मुख्य आधार मानिन्छ।
यस्तै, जर्मनी को औद्योगिक शक्ति पनि प्राविधिक शिक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। जर्मनीको डुअल भोकसनल सिस्टम अन्तर्गत उद्योगमा प्रशिक्षित दक्ष प्राविधिकहरूले साना तथा मझौला उद्योगलाई विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाएका छन्। यी उद्योगहरूले उच्च गुणस्तरका मेसिनरी, अटोमोबाइल पाट्र्स र औद्योगिक उपकरण उत्पादन गरी निर्यातमार्फत अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाएका छन्। नेपाल जस्ता विकासोन्मुख मुलुकका लागि पनि यी अनुभवहरू प्रेरणादायी छन्, जहाँ प्राविधिक शिक्षालाई औद्योगिक नीतिसँग समन्वय गरी अगाडि बढाउन सके घरेलु उद्योग विकास, आयात प्रतिस्थापन र आर्थिक आत्मनिर्भरता हासिल गर्न सकिन्छ।
नवप्रवर्तन, अनुसन्धान र उद्यमशीलता
प्राविधिक शिक्षा केवल रोजगारी हासिल गर्ने माध्यम मात्र होइन, नवप्रवर्तन, अनुसन्धान र उद्यमशीलता विकासको मुख्य आधार पनि हो। प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षाले विद्यार्थीमा समस्या समाधान गर्ने क्षमता, सिर्जनात्मक सोच र व्यावहारिक कौशल अभिवृद्धि गर्छ, जसले नयाँ उत्पादन, सेवा र प्रक्रियाहरूको विकास सम्भव बनाउँछ । उदाहरणका रूपमा, अमेरिका मा सिलिकन भ्याली र अन्य नवप्रवर्तन केन्द्रहरू प्राविधिक शिक्षालय, विश्वविद्यालय र उद्योगबीचको घनिष्ठ सहकार्यबाट स्थापित भएका छन्। यी केन्द्रहरूले प्रविधिमा दक्ष युवा उद्यमी उत्पादन गरी स्टार्टअप इकोसिस्टम निर्माण गरेका छन्, जसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा रोजगारी र नवप्रवर्तन दुवैको प्रवाह सुनिश्चित गरेको छ।
समान रुपमा, जापान मा पोलिटेक्निक, औद्योगिक अनुसन्धान संस्थान र विश्वविद्यालयबीचको सहकार्यले उत्पादन प्रक्रियामा सुधार, रोबोटिक्स, अटोमेशन र स्मार्ट म्यानुफ्याक्चरिङ क्षेत्रमा नवप्रवर्तनलाई बढावा दिएको छ। यसले जापानी उद्योगलाई विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाएको मात्र होइन, स्थानीय स्तरमा उद्यमशीलता र साना व्यवसाय विकासमा पनि योगदान पु¥याएको छ। युरोपका विभिन्न देशहरू, विशेष गरी जर्मनी र स्विडेन, ले प्राविधिक तालिम, अनुसन्धान प्रयोगशाला र उद्योग सहकार्यलाई राष्ट्रिय नवप्रवर्तन नीति अन्तर्गत प्राथमिकतामा राखेका छन्। यसले केवल नयाँ उत्पादन सिर्जना नभई आर्थिक विविधीकरण, निर्यात वृद्धि र वैदेशिक लगानी आकर्षणमा समेत उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ।
सामाजिक समावेशिता र क्षेत्रीय सन्तुलन
प्राविधिक शिक्षा केवल दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने माध्यम मात्र नभई सामाजिक समावेशिता र क्षेत्रीय सन्तुलनको महत्वपूर्ण साधन पनि हो। यसले सामाजिक रूपमा पिछडिएका वर्ग, महिला, ग्रामीण समुदाय, आदिवासी–जनजाति र न्यून आय भएका समूहलाई समान अवसर प्रदान गरेर उनीहरूको आर्थिक सक्रियता बढाउँछ। उदाहरणका रूपमा नेपालमा ऋत्भ्ख्त् अन्तर्गत सञ्चालन हुने महिला र ग्रामीण लक्षित तालिम कार्यक्रमहरू उल्लेखनीय छन्, जसले महिलालाई साना उद्योग, कृषि सहायक प्रविधि, हस्तकला, खाद्य प्रशोधन र पर्यटन क्षेत्रमा स्वरोजगार बन्न प्रेरित गरेका छन्। यसले समुदाय स्तरमा आयआर्जन बढाउने मात्र होइन, महिला सशक्तिकरण र लैंगिक समानतामा समेत सकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
त्यसैगरी ग्रामीण क्षेत्रमा आधारित कृषि, निर्माण, नवीकरणीय ऊर्जा, जलस्रोत व्यवस्थापन र साना उद्योगसम्बन्धी प्राविधिक तालिमले क्षेत्रीय असन्तुलन कम गर्ने काम गर्दछ। उदाहरणका लागि, ग्रामीण समुदायमा साना जलविद्युत परियोजना सञ्चालन गर्न तालिम प्राप्त युवा स्थानीय रोजगारमा संलग्न हुन्छन्, जसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउँछ। अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टान्त हेर्दा, भारतको ग्रामीण प्राविधिक शिक्षा कार्यक्रम र बंगलादेशको साना उद्यम तालिम कार्यक्रमले पनि ग्रामीण युवा र महिला लक्षित प्रशिक्षणमार्फत रोजगारी सिर्जना र सामाजिक समावेशिता बढाएको प्रमाणित गरेका छन्।
यसरी प्राविधिक शिक्षा सामाजिक न्यायको माध्यम बन्ने मात्र नभई समान अवसर सुनिश्चित गर्दै क्षेत्रीय विकास र आर्थिक सन्तुलनमा योगदान पु¥याउने शक्तिशाली उपकरण हो। दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा, यस्ता तालिम र कार्यक्रमहरूले समावेशी, दिगो र आर्थिक रूपमा सबल राष्ट्र निर्माणमा निर्णायक भूमिका खेल्दछन्।
नेपालको सन्दर्भमा प्राविधिक शिक्षाको आवश्यकता
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा युवाशक्ति प्रशस्त छ भने पनि व्यावहारिक सीपको अभाव मुख्य चुनौती बनेको छ। ठूलो संख्यामा युवा वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य छन्, तर त्यहाँ उनीहरू प्रायः कम सीपयुक्त श्रमिकका रूपमा सीमित पारिश्रमिकमा काम गर्न बाध्य रहन्छन्। यसले केवल व्यक्तिगत आर्थिक सशक्तिकरणमा बाधा पु¥याउँदैन, राष्ट्रको श्रमशक्ति क्षमतामा समेत कमी ल्याउँछ।
नेपालमा सञ्चालन भइरहेका सिटिइभिटीका तालिम कार्यक्रम, पोलिटेक्निक कलेज र सरकारी–निजी साझेदारीमार्फत चलाइने सीप तालिमले यस चुनौतीको समाधान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
उदाहरणका रूपमा, कृषि प्राविधिक तालिममा प्रशिक्षित युवाहरूले स्थानीय स्तरमा साना कृषि फार्म, डेरी, माछा पालन, जैविक खेती जस्ता स्वरोजगार सिर्जना गरेका छन्। यसले मात्र स्थानीय आय बढाएको छैन, ग्रामीण क्षेत्रमा बेरोजगारी घटाउने र वैदेशिक पलायन कम गर्ने प्रभाव पनि देखाएको छ।
त्यसैगरी निर्माण, विद्युत्, होटल तथा पर्यटन, सूचना–प्रविधि, अटोमोबाइल मर्मत, प्लम्बिङ र साना उद्योगमा तालिम प्राप्त युवाहरूले स्थानीय उद्योग र सेवा क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उपलब्ध गराउँदै आर्थिक गतिविधि द्रुत गतिमा अघि बढाइरहेका छन्। उदाहरणका लागि, पोखरा, चितवन र विराटनगरका विभिन्न पोलिटेक्निक कलेजहरूले तालिम प्राप्त युवा उद्यमीहरूले साना व्यवसाय (ग्यारेज, होटल, क्याफे, क्ष्त् सेवा) सञ्चालन गरी स्थानीय रोजगार सिर्जना गरेका छन्।
चुनौती र सुधारका क्षेत्र
प्राविधिक शिक्षाले राष्ट्रिय विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ भने पनि यस क्षेत्रमा विभिन्न चुनौतीहरू विद्यमान छन्। सबैभन्दा ठूला चुनौतीहरूमा पाठ्यक्रमको पहुँच र उपलब्धता, गुणस्तरमा असमानता, प्रशिक्षकको दक्षता र अनुभवको कमी, आधुनिक उपकरण र प्रविधिको अभाव, तथा उद्योगसँगको कमजोर समन्वय पर्दछन्। नेपाल जस्ता विकासोन्मुख मुलुकमा, विशेष गरी ग्रामीण र पिछडिएका क्षेत्रहरूमा प्राविधिक तालिमका अवसरहरू सीमित छन् । यसले शिक्षित युवालाई रोजगारी बजारमा पूर्णरूपले प्रतिस्पर्धी बन्नबाट रोक्छ।
गुणस्तरीय शिक्षामा कमीका कारण तालिम प्राप्त युवाहरू व्यावहारिक कार्यस्थलमा दक्ष नहुने समस्या देखा पर्छ। प्रशिक्षकहरूको दक्षता र आधुनिक प्रविधिमा पहुँचको कमीले तालिमको गुणस्तरलाई न्यून बनाउँछ। उदाहरणका लागि, धेरै साना तालिम केन्द्रमा प्रयोगशालामा आधुनिक उपकरण र औद्योगिक मेसिनरीको अभावले विद्यार्थीलाई वास्तविक उद्योग वातावरणसँग मेल खाने अनुभव दिन सक्दैन। यसका अतिरिक्त, उद्योग–शिक्षालय बीच कमजोर समन्वयले तालिम पाठ्यक्रमलाई बजारको आवश्यकतासँग अनुकूल बनाउन नसक्ने समस्या सिर्जना गर्दछ, जसले दक्ष जनशक्ति उत्पादन प्रक्रियामा ढिलाइ ल्याउँछ ।
यी चुनौतीहरूको समाधानका लागि केही प्रमुख सुधारका क्षेत्रहरू पहिचान गर्न सकिन्छ। पहिलो, पाठ्यक्रमलाई नियमित अद्यावधिक गर्दै उद्योग र प्रविधिको वर्तमान आवश्यकतासँग मेल खाने गरी विकास गर्न आवश्यक छ। दोस्रो, उद्योग–शिक्षालय साझेदारी बढाएर विद्यार्थीलाई इन्टर्नशिप, कार्यशाला र वास्तविक उत्पादन प्रक्रियामा अनुभव दिनुपर्छ। तेस्रो, निजी क्षेत्रको सहभागिता बढाएर तालिम केन्द्र र प्रविधि उपकरणको पहुँच सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। चौथो, प्राविधिक शिक्षाप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण परिवर्तन गरी यसलाई केवल रोजगारको माध्यम नभई स्वरोजगार, नवप्रवर्तन र राष्ट्र निर्माणको आधारका रूपमा मान्यता दिनुपर्छ।
अन्ततः, यी सुधार कार्यान्वयन भए मात्र प्राविधिक शिक्षा गुणवत्तापूर्ण, प्रतिस्पर्धी र दीर्घकालीन राष्ट्रिय विकासको लागि प्रभावकारी साधन बन्न सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरणहरूले पनि देखाएका छन् कि जर्मनी, दक्षिण कोरिया र सिंगापुरले यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गरी उद्योग–शिक्षालय–सरकार त्रिपक्षीय मोडलमार्फत उत्कृष्ट प्राविधिक शिक्षा प्रणाली निर्माण गरेका छन्।
नेपालले पनि यस्ता सुधार र रणनीतिक कदम चाल्दा, केवल दक्ष जनशक्ति उत्पादन मात्र नभई आत्मनिर्भर र प्रतिस्पर्धी राष्ट्र बन्ने मार्ग सुनिश्चित गर्न सक्छ।
अन्त्यमा प्राविधिक शिक्षा कुनै वैकल्पिक मार्ग मात्र होइन, राष्ट्रिय विकासको मेरुदण्ड हो । सम्पूर्ण विश्वको अनुभव र नेपालजस्ता विकासोन्मुख मुलुकका अवस्था हेर्दा स्पष्ट हुन्छ कि दक्ष, सक्षम र नवप्रवर्तनशील जनशक्ति बिना समृद्ध राष्ट्रको कल्पना असम्भव छ । यस लेखमा देखाइए अनुसार प्राविधिक शिक्षा केवल रोजगार सिर्जना गर्ने माध्यम मात्र नभई मानव पूँजी विकास, बेरोजगारी न्यूनीकरण, औद्योगिकीकरण, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलता, सामाजिक समावेशिता, क्षेत्रीय सन्तुलन, र राष्ट्रिय आर्थिक आत्मनिर्भरताका लागि आधारशिला प्रदान गर्छ।
तर यसका लागि पाठ्यक्रमको पहुँच र गुणस्तर, प्रशिक्षकको दक्षता, आधुनिक प्रविधि र उद्योगसँगको कमजोर समन्वयको चूनौती पनि छन। यी चुनौतीको समाधान गर्न पाठ्यक्रम अद्यावधिक, उद्योग–शिक्षालय साझेदारी, निजी क्षेत्रको सहभागिता, सामाजिक दृष्टिकोण परिवर्तन र प्रविधिमा पहुँच विस्तार अनिवार्य छ। जब यी सुधारहरू सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गरिन्छन्, तब मात्र प्राविधिक शिक्षा दक्ष, नवप्रवर्तनशील, प्रतिस्पर्धी र आत्मनिर्भर जनशक्ति उत्पादन गर्ने शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ।
दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा, प्राविधिक शिक्षामा लगानी र सहकार्यले नेपाललाई रोजगारीमैत्री, उत्पादनमुखी, उद्यमशीलता–प्रवर्द्धन र समृद्ध राष्ट्रको मार्गमा स्थायी रूपमा स्थापित गर्न सक्छ। यसरी, प्राविधिक शिक्षा राष्ट्रको सामाजिक, आर्थिक र प्राविधिक विकासमा निर्णायक भूमिका खेल्ने संचार, साधन र रणनीतिक आधार बन्ने निश्चितता छ। निर्देशक: गण्डकी बहुप्राविधिक शिक्षालय, पोखरा
प्रकाशित: ११ माघ २०८२ १६:४७ आइतबार