फोक्सोको वृत्तान्त : यो कस्तो हुन्छ, कसरी काम गर्छ ?

तपाईंले एक मिनेटमा कति पटक सास फेर्नुहुन्छ ? सेकेन्डमा ? सायदै गन्ती गर्नुभएको छ । तपाईं सास नफेरी कति अवधिसम्म बाँच्न सक्नुहुन्छ ? यसबारे पनि सायदै सोधीखोजी गर्नुभएको छ ।

किनभने सास लिने र छाड्ने एक स्वचालित प्रक्रिया हो, जसका लागि तपाईं हामीले अतिरिक्त प्रयास गर्नुपर्दैन । तर, त्यही सास अचानक रोकिए के होला ? यसको जवाफ त तपाईंसँग पक्कै छ ।

जीवनका लागि नभई नहुने मात्र होइन, हरक्षण चाहिने सास अर्थात अक्सिजन लिन र छाड्नमा फोक्सोको मूख्य भूमिका हुन्छ ।

छातीभित्र स्पन्जजस्तै नरम संरचनामा फैलिएको फोक्सोले शरीरलाई अक्सिजन आपूर्ति गरेर ऊर्जा दिन्छ र विषाक्त कार्बन डाइअक्साइड बाहिर निकाल्छ ।

अक्सिजन भित्र्याउनेदेखि कार्बन डाइअक्साइड बाहिर निकाल्नेसम्मको निरन्तर प्रक्रियामा फोक्सोले कस्तो भूमिका खेल्छ ? दुईवटा फोक्सो किन आवश्यक छन् ? धूम्रपानले कति क्षति पुर्‍याउँछ ?

फोक्साको काम के हो र यसको संरचना कस्तो हुन्छ ?

फोक्सो हाम्रो श्वासप्रश्वास प्रणालीको मुख्य अंग हो । यो स्पन्ज जस्तो नरम र लचिलो तन्तुबाट बनेको हुन्छ र छातीको भित्र मुटुको वरिपरि रहेको हुन्छ । फोक्सोको बाहिरी भागमा पातलो झिल्ली हुन्छ जसले यसलाई सुरक्षा दिन्छ । यो दुई भागमा विभाजित छः दाहिने फोक्सो ‘अपर, मिडल र लोअर’ गरी तीन भाग हुन्छन् । देब्रे फोक्सोमा दुई ‘अपर र लोअर’ गरी हुन्छन् । देब्रे फोक्सो अलि सानो हुन्छ किनकि मुटुले देब्रेतिर बढी स्थान ओगट्छ ।

श्वासप्रश्वास प्रणाली नाक वा मुखबाट सुरु हुन्छ । हावा घाँटी हुँदै श्वासनलीमा प्रवेश गर्छ । त्यसपछि यो दुई भागमा बाँडिन्छ । दाहिने र देब्रे फोक्सोका लागि छुट्टाछुट्टै रूपमा हामीले भित्र तानेको हावा प्रवेश गर्छ। फोक्सोभित्र पुगेपछि श्वासनलीहरू रुखको हाँगाजस्तै २३ पटक विभाजित हुँदै स-साना नलीहरूमा पुग्छन् र ‘एल्भियोली(हावा थैलीहरू)मा पुगेर टुंगिन्छन् ।

एल्भियोली अंगुरको झुप्पाजस्ता पातला झिल्लीयुक्त तन्तुहरू हुन्, जसको वरिपरि मुटुबाट आएका रक्तनलीहरू माकुराको जालोजस्तो फैलिएका हुन्छन् । एक वयस्क व्यक्तिमा ३० करोड देखि ६० करोडसम्म एल्भियोली हुन्छन् ।

यदि फोक्सोलाई पूर्ण रूपमा फैलाएर हेर्ने हो भने, यसको सतहको क्षेत्रफल टेनिस कोर्ट जत्रो ७०–१०० वर्ग मिटर हुन्छ । फोक्सोको तौल १ देखि १.२ किलोग्राम हुन्छ । दाहिने अलि ठूलो र गह्रुंगो हुन्छ । फोक्सो शरीरको एक मात्र अंग हो, जुन पानीमा तैरिन सक्छ, किनकि यसभित्र सधैं हावा भरिएको हुन्छ । सास पूर्णरूपमा बाहिर पालिसकेपछि पनि करिब १ लिटर हावा यसभित्र रहन्छ ।

यसको मुख्य कार्य के हो ?

फोक्सोको मुख्य कार्य भनेको शरीरमा अक्सिजन पुर्‍याउने र कार्बन डाइअक्साइड बाहिर निकाल्ने हो, जसलाई ग्यास एक्सचेन्ज भनिन्छ । यो एल्भियोली र रक्तनलीहरूबीचको पातलो झिल्लीबाट सम्भव हुन्छ ।

बाहिरबाट आएको हावाबाट अक्सिजन सोसिएर रक्तसञ्चार प्रणालीमा प्रवेश गर्छ र शरीरका विभिन्न कोशिकाहरूमा पुगेर ऊर्जा प्रदान गर्छ । यसैगरी, शरीरका अंगहरूबाट उत्पादित कार्बन डाइअक्साइड विषाक्त ग्यास रक्तनलीहरू हुँदै एल्भियोलीमा आउँछ र श्वास छोड्दा बाहिर निस्कन्छ । यो प्रक्रिया निरन्तर चलिरहन्छ । फोक्सोले हावा फिल्टर गर्ने काम पनि गर्छ, जसले शरीरलाई संक्रमणबाट जोगाउँछ ।

यसमा कफ उत्पादन हुन्छ जसले धुलो, कीटाणु र प्रदूषकलाई फसाउँछ र खोक्दा बाहिर निकाल्छ । हामीले हरेक दिन ८ हजारदेखि ९ हजार लिटर हावा सास फेर्छौं, तर शरीरले यो हावाबाट अक्सिजनको मात्र ५ प्रतिशत मात्र प्रयोग गर्छ । फोक्सो मुटुसँग नजिकै जोडिएको हुन्छ, त्यसैले मुटुका समस्याहरूले पनि फोक्सोलाई असर पार्न सक्छ।

मानिसमा दुईवटा फोक्सो किन हुन्छ ? एउटा फोक्सो बिग्रियो भने के हुन्छ ?

दुईवटा फोक्सो हुनुको मुख्य कारण शरीरको सन्तुलन र सुरक्षा हो । दुवै फोक्सोले अलग–अलग काम गर्छन् तर एकअर्कालाई सहयोग गर्छन् । यदि एउटा फोक्सोमा समस्या जस्तै क्यान्सर वा संक्रमण आयो भने अर्कोले दुवैको भार वहन गर्छ, जसले जीवन बचाउन मद्दत गर्छ । यसले मुटु र अन्य अंगहरूसँग मिलेर बस्न सजिलो बनाउँछ ।

यदि एउटा फोक्सो पूर्ण रूपमा हटाइयो भने पनि मानिस जीवित रहन सक्छ, तर पूर्ण क्षमतामा होइन । बिग्रेको फोक्सोले संक्रमण, फोका जम्मा हुने वा रगत आउने जस्ता समस्या निम्त्याउन सक्छ, र यसको संक्रमण अर्को फोक्सोमा सर्न सक्छ किनकि दुवैबीच कुनै अवरोध हुँदैन ।

प्रदूषण वा अन्य बाह्य कारकहरूले दुवैलाई समान असर पार्छन्, तर केही रोगहरूले एकपट्टिमात्र असर गर्न सक्छन् । यदि बिग्रेको फोक्सोले धेरै समस्या दियो भने यसलाई शल्यक्रिया गरी हटाउनुपर्ने हुन सक्छ।

फोक्सोले कसरी हावा लिन्छ र फ्याँक्छ ?

हावा लिने प्रक्रियालाई श्वासप्रश्वास भनिन्छ, जसमा दुई चरण हुन्छन्– ‘इनहेलेशन’ हावा भित्र तान्ने र ‘एक्सहेलेशन’ हावा बाहिर फाल्ने । यो प्रक्रियालाई मस्तिष्कले नियन्त्रण गर्छ र प्रतिमिनेट १२–२० पटक हुन्छ ।

इनहेलेशनमा नाक वा मुखबाट हावा घाँटी हुँदै ट्राकिया हुँदै ब्रोन्काइमा विभाजित भएर फोक्सोका स–साना नलीहरू हुँदै एल्भियोलीमा पुग्छ । डायाफ्राम मसल तल झरेर छातीको ठाउँ बढाउँछ, जसले हावा भित्र तानिन्छ । एकपटक श्वास फेर्दा करिब आधा लिटर हावा भित्रिन्छ ।

एक्सहेलेशनमा डायाफ्राम माथि उठ्छ, छाती साँघुरो हुन्छ र फोक्सोबाट हावा बाहिर निस्कन्छ । यो प्रक्रियालाई भेन्टिलेसन पनि भनिन्छ । फोक्सोका दीर्घकालीन रोगहरूमा यो प्रभावित हुन्छ, जसलाई रेस्पिरेटरी फेलियर भनिन्छ । अचानक हुने समस्याहरू जस्तै: श्वासनलीमा खानेकुरा अड्किनु वा ट्युमरले पनि यसलाई प्रभावित पार्न सक्छ ।

फोक्सो बिग्रियो भने रिकभर हुने सम्भावना हुन्छ कि हुँदैन ? यसमा धूम्रपानको प्रभाव कस्तो पर्छ ?

फोक्सो बिग्रिने सम्भावना क्षतिको प्रकार र स्तरमा निर्भर गर्छ । फोक्सोमा केही हदसम्म पुनर्जीवन गर्ने क्षमता हुन्छ । स–साना संक्रमण वा चोटबाट यो आफैं ठीक हुन सक्छ, जस्तै फ्लु वा निमोनियाबाट भएको क्षति समयसँगै निको हुन सक्छ यदि उपचार र आराम गरियो भने । तर धूम्रपान, प्रदूषण वा दीर्घकालीन रोगहरू जस्तै सिओपिडी, फाइब्रोसिस वा क्यान्सरबाट भएको गम्भीर क्षति स्थायी हुन सक्छ र पूर्णरूपमा रिकभर नहुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा चिकित्सकीय उपचार, औषधि वा सर्जरी आवश्यक पर्न सक्छ ।

धूम्रपान फोक्सोका लागि घातक छ । यसले श्वासनलीका मसिना रौँहरू र झिल्लीहरूलाई बिगार्छ, जसले धुलो, धुवाँ वा भाइरसहरूलाई फोक्सोभित्र पुग्न सजिलो बनाउँछ । यसबाट निमोनिया वा अन्य संक्रमणको जोखिम बढ्छ । धूम्रपान गर्नेहरूको फोक्सो कालो/खैरो, सूजनयुक्त र क्षतिग्रस्त हुन्छ । तर, धूम्रपान छोडेमा फोक्सोमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ । फोक्सोमा विभिन्न डिफेन्स मेकानिजमहरू जस्तै नाकका रौँहरू हुन्छन्, जसलाई धूम्रपानले बिगारे पनि छोडेपछि धेरै हदसम्म मर्मत हुन्छ ।

पूर्ण रूपमा पुरानो अवस्थामा नफर्किए पनि, संक्रमणको जोखिम घट्छ र स्वास्थ्य सुधार्छ । जुनसुकै उमेरमा ९० वर्षसम्म पनि धूम्रपान छोडेमा फाइदा हुन्छ । स्वस्थ जीवनशैली, व्यायाम र प्रदूषणबाट बच्नेले रिकभरको सम्भावना बढाउँछ, तर यो व्यक्तिगत स्वास्थ्यमा निर्भर गर्छ । यदि समस्या छ भने डाक्टरसँग सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ ।

फोक्सोमा देखा पर्ने मुख्य समस्याहरू के–के हुन् ? र फोक्सोको स्वास्थ्य कसरी राख्ने ?

फोक्सोमा तत्कालीन समस्या जस्तै रुघाखोकी, नाक बन्द हुने, घाँटी खसखस गर्ने, ज्वरो, छाती दुख्ने, श्वासनलीमा समस्या देखिएर खोकी लाग्ने वा घ्यारघ्यार हुने हुन्छन् । दीर्घकालीनमा निमोनिया फोक्सोको इन्फेक्सन, दम अस्थमा, फोक्सो फाइब्रोसिस र फोक्सोको क्यान्सर मुख्य छन् । नेपालमा फोक्सोको संक्रमण, दम र क्यान्सर बढी देखिन्छन् । दमजस्ता रोगहरू बढ्दै गएपछि फोक्सोको क्षमता घट्छ, जसले दैनिक जीवन प्रभावित पार्छ ।

फोक्सोको स्वास्थ्य दैनिक हावाको गुणस्तर, खानपान र जीवनशैलीमा निर्भर हुन्छ । स्वस्थ फोक्सो गुलाबी रंगको हुन्छ । यसलाई स्वस्थ राख्न धूम्रपान पूर्ण रूपमा छोड्नुपर्छ, नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ जसले फोक्सोको क्षमता बढाउँछ ।

प्रदूषणबाट बच्न मास्क लगाउनुहोस्, स्वच्छ हावा लिनुहोस्, सन्तुलित आहार र पर्याप्त पानी पिउनुपर्छ । यदि सास फेर्न गाह्रो, खोकी वा छाती दुख्ने समस्या भए तुरुन्त डाक्टरसँग जाँच गराउनु पर्छ । फोक्सो मुटु र अन्य अंगहरूसँग जोडिएको भएकाले समग्र स्वास्थ्यमा ध्यान दिनु आवश्यक छ ।

(सुमित्रा लुइटेलसँगको कुराकानीमा आधारित)