नेपाल वास्तवमै एउटा उदाहरणीय देश हो, जहाँ विभिन्न सांस्कृतिक, परम्परागत र धार्मिक पृष्ठभूमिका समुदायहरूले एकअर्काका चाडपर्वसँगै मनाउने सुन्दर परम्परा रहेको छ। चैते दसैं हिन्दुहरूको एक महत्त्वपूर्ण चाड हो, जुन नेपालभरि चैत महिनामा अर्थात् मार्च–अप्रिलको समयमा मनाइन्छ। यस वर्ष यो पर्व मार्च २६ तारिखमा परेको छ, जसको भोलिपल्ट राम नवमी मनाइन्छ।
नेपालमा विशेषगरी ७० र ८० को दशकमा हुर्किएका बालबालिकाका रूपमा हामीलाई अझै पनि सम्झना छ कि हाम्रा हजुरबुबा–हजुरआमाहरूले चैत नवरात्रि र चैते दसैंको अष्टमीलाई कति धुमधामका साथ मनाउनुहुन्थ्यो। त्यस समयमा देवी मन्दिरहरूमा मात्र नभई घरघरमै पनि पशुबलि दिने चलन थियो। प्रायः बाहुन–क्षत्रीको घरमा एक कालो र एक सेतो बोका बलि दिइन्थ्यो भने अन्य समुदायमा अन्य जनावरको बलि पनि दिइन्थ्यो। घर र मन्दिरमा विधिपूर्वक पूजा गरिन्थ्यो र विभिन्न समुदायका मानिसहरू आफ्ना जातीय र सांस्कृतिक परम्पराअनुसार मन्दिरमा जाने तथा घरमै उत्सव मनाउने गर्थे।
मलाई मेरी हजुरआमाले भन्नुहुन्थ्यो– वास्तवमा यही नै ‘साँचो दसैं’ हो। तर पछि चैत महिनामा खडेरी र खाद्यान्न अभावका कारण यो पर्व असोज–कात्तिकतिर सारिएको हो। समय बित्दै जाँदा चैत्र दसैंको महत्त्व बिस्तारै घट्दै गएको छ र नयाँ पुस्ताले यसबारे पूर्ण जानकारी राख्न सकेको छैन। समयसँगै परम्परा र संस्कृतिमा परिवर्तन आउँदै गएको छ। अहिले घरमा पशुबलि दिने प्रचलन धेरै हदसम्म घटेको छ, किनकि मानिसहरूमा जनावरको अधिकारबारे चेतना बढ्दै गएको छ र देवी दुर्गाबाट आशीर्वाद पाउन जनावर मार्नु उचित होइन भन्ने बुझाइ विकसित हुँदै गएको छ।
अर्कोतर्फ, बोकालगायत विभिन्न पशुको मूल्य पनि बढेकाले धेरैले घरमै बलि दिनेभन्दा मासु पसलबाट किनेर प्रयोग गर्न थालेका छन्। जनसंख्या वृद्धिसँगै सहरी क्षेत्रमा घरहरू साना हुँदै गएका कारण घरमै बलि दिन पर्याप्त स्थान पनि हुँदैन। तथापि नेपालका विभिन्न दुर्गा मन्दिरहरूमा अझै पनि पशुबलिको प्रचलन कायम छ, जुन दुर्भाग्यपूर्ण पक्ष मान्न सकिन्छ।
चैत दसैं नेपालका हिन्दुहरू मात्र नभई भारत, बंगलादेश, म्यानमारलगायत अन्य देशहरूमा पनि मनाइन्छ। हिन्दु धर्मले अनुसरण गर्ने पात्रोअनुसार चैत वर्षको अन्तिम महिना हो। त्यसैले दक्षिण एसियाका धेरै देशमा मार्चको अन्त्य र अप्रिलको सुरुमा नयाँ वर्ष मनाउने गरिन्छ।
यसरी चैते दसैं धेरै समुदायका लागि नयाँ वर्षको सुरुवातको संकेत पनि हो। नेपालमा वैशाख १ गते नयाँ वर्ष मनाइन्छ, जुन यस वर्ष अप्रिल १४ मा परेको छ। त्यस्तै बंगलादेश र भारतका विभिन्न राज्यहरूमा पनि यही समयमा फरक नाम र परम्परासहित नयाँ वर्ष मनाइन्छ।
हाल देश जेनजी आन्दोलन र त्यसपछि भएका ऐतिहासिक निर्वाचनको प्रभावबाट गुज्रिरहेको छ। यद्यपि, यसबिच पनि विभिन्न समुदायहरूले आफ्ना चाडपर्वहरू शान्त रूपमा मनाइरहेका छन्। काठमाडौं उपत्यकामा घोडेजात्रा पर्व मार्च १८ मा मनाइयो, जसले घोडा र जनताको सुरक्षाबिचको सम्बन्धलाई दर्साउँछ। किंवदन्तीअनुसार, मल्लकालमा काठमाडौं उपत्यकामा आक्रमण गर्न खोज्ने दुष्ट शक्तिहरूलाई घोडाहरूको सहयोगले परास्त गरिएको थियो। त्यसैको स्मरणमा टुँडिखेलमा राष्ट्र प्रमुखको उपस्थितिमा यो पर्व मनाइन्छ।
यस वर्ष राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेल र प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले उक्त कार्यक्रममा सहभागिता जनाउनुभयो। सुरक्षाकर्मीहरूले घोडामा सवार भएर विभिन्न खेल र सिप प्रदर्शन गरेका थिए, जसमा महिला सुरक्षाकर्मीहरूको प्रस्तुति विशेष आकर्षणको केन्द्र बनेको थियो। निस्सन्देह, यो आजको घोडेजात्रा प्रारम्भिक कालको भन्दा निकै फरक देखिन्छ। अब भने चैते दसैं नजिकिँदै आएको छ।
नेपालको सामाजिक संरचना बौद्ध र ब्राह्मणिक हिन्दु परम्पराको अद्वितीय मिश्रण हो, जुन विभिन्न पौराणिक कथाहरूमा आधारित चाडपर्वहरूमा प्रस्ट देखिन्छ। दुई फरक मूल्य प्रणालीबिचको यस्तो समन्वय नेपालमा सम्भव भएको छ, जुन साँच्चिकै उल्लेखनीय छ।
एक समय विश्वकै एकमात्र हिन्दु राष्ट्र रहेको नेपाल अहिले धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र बनेको छ, जहाँ मुसलमान, क्रिश्चियनलगायत अन्य अल्पसंख्यक समुदायहरू, जसको संख्या चार प्रतिशतभन्दा कम छ, आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्ने बताउँछन्।
यो सद्भाव र एकता मुख्यतः काठमाडौं उपत्यकाका आदिवासी नेवार समुदायका प्राचीन परम्परा र किंवदन्तीहरूबाट विकसित भएको हो। पहिले ‘नेपाल उपत्यका’ भनेर चिनिने यस क्षेत्रमा पृथ्वीनारायण शाहले विभिन्न राज्यलाई एकीकरण गरी आधुनिक नेपालको निर्माण गरेका थिए। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूले करिब २५०० वर्षअघि नै मध्य हिमालय क्षेत्र र गंगाको मैदानबिच सांस्कृतिक र राजनीतिक सम्बन्ध रहेको उल्लेख गरेका छन्।
बौद्ध परम्पराअनुसार लुम्बिनी, जहाँ सिद्धार्थ गौतम बुद्धको जन्म भएको थियो, विशेष महत्त्व राख्छ। उच्च जातीय भारतीय मूलका हिन्दु राजाहरूले शासन गर्न थालेपछि पनि यहाँको जनसंख्या पूर्ण रूपमा हिन्दु वा आर्यन थिएन। नेपालले उत्तरतर्फको शक्तिशाली तिब्बतसँग व्यापार, सांस्कृतिक र राजनीतिक सम्बन्ध विस्तार गर्यो, जसले काठमाडौं उपत्यकालाई दक्षिण एसिया र मध्य एसियाबिचको महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र बनायो। चीनसँग नेपालको नियमित सम्पर्क भने १८औं शताब्दीको अन्त्यतिर मात्र सुरु भएको हो।
आज मानिसहरू आफ्ना अधिकार, सुशासन र स्थायित्वको खोजीमा छन्। देशलाई समृद्धितर्फ लैजान सक्ने सक्षम सरकारको आवश्यकता छ। यस्तो अवस्थामा संस्कृति र परम्पराको संरक्षण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनकि यिनले परिवार र समुदायलाई एकजुट बनाउँछन्। मानव सभ्यता अगाडि बढ्दै जाँदा मूल्य प्रणाली र वातावरण दुवैमा ह्रास देखिएको छ, जसले विश्वभरिका मानिसहरूको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पुर्याएको छ।
त्यसैले परिवार र साथीभाइबिच एकता, माया र सहकार्य बढाउने सामाजिक, सांस्कृतिक र परम्परागत मूल्यहरूको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ तर समयसँगै समुदायको समग्र विकासमा बाधा पुर्याउने प्रथाहरूलाई हटाउनु पनि उत्तिकै जरुरी छ। पशुबलि, लैंगिक, जातीय तथा वर्गीय विभेद जस्ता अभ्यासहरू बिस्तारै परिवर्तन हुँदै गएका छन् तर अझै धेरै सुधार आवश्यक छ।
चैत्र नवरात्रि, चैते दसैं र त्यसपछि आउने नेपाली तथा नेवार नयाँ वर्ष उत्सवका समय हुन्। यी पर्वहरूलाई देशमा नयाँ, युवा र ऊर्जाशील नेतृत्वले विकासको प्रतिबद्धतासहित सरकार सञ्चालन गर्ने आशासँग पनि जोड्न सकिन्छ। अनावश्यक शंका र षड्यन्त्रका कुरामा अल्झिनुभन्दा अब सबै मिलेर यस हिमाली राष्ट्रको विकासमा हातेमालो गर्ने समय आएको छ।
नेपालको संस्कृतिले दक्षिण एसियाली मुलुकहरूलाई जोड्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। नेपाललाई दुई ठुला छिमेकी मुलुकबिचको ‘ढुंगा’को रूपमा मात्र होइन, अब एक महत्त्वपूर्ण अवसर र सम्भावनाको केन्द्रका रूपमा हेर्न आवश्यक छ। हाम्रो देशको विविध चाडपर्व, सांस्कृतिक सम्पदा र परम्पराले विदेशी पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्ने अपार सम्भावना बोकेको छ। यस्ता पर्वहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचारप्रसार गर्न सकिएमा पर्यटन क्षेत्रलाई थप सुदृढ बनाउन सकिन्छ। यसले रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नुका साथै देशको अर्थतन्त्रलाई पनि बलियो बनाउनेछ।
यसका साथै सांस्कृतिक कूटनीतिलाई सशक्त माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेर नेपालले दक्षिण एसियाली क्षेत्रमै मात्र होइन, विश्व समुदायसँग पनि आफ्नो सम्बन्ध अझ मजबुत बनाउन सक्छ। नेपालका मौलिक परम्परा, कला, संगीत र खानपानले अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान पाउन थालेका छन्, जसलाई अझ व्यवस्थित ढंगले प्रस्तुत गर्न सकिएमा देशको छवि उकास्न मद्दत पुग्नेछ।
आजको विश्वमा संस्कृति र परम्पराको महत्त्व बढ्दो छ र नेपालका लागि संस्कृति नै सबैभन्दा ठुलो शक्ति बन्न सक्छ तर यसका लागि राज्य, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबिच सहकार्य अपरिहार्य छ। पूर्वाधार विकास, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र पर्यटनमैत्री वातावरण निर्माणमा ध्यान दिनुपर्छ। साथै, युवा पुस्तालाई आफ्नो संस्कृतिप्रति गर्व गर्न प्रेरित गर्दै उनीहरूलाई यसको संरक्षण र प्रवर्धनमा संलग्न गराउनु आवश्यक छ। यदि हामीले आफ्ना मौलिक मूल्य, परम्परा र सांस्कृतिक धरोहरलाई जोगाउँदै आधुनिकताको दिशामा अघि बढ्न सक्यौं भने नेपालले आर्थिक समृद्धि हासिल गर्नेछ। साथै विश्व समुदायमा आफ्नो छुट्टै पहिचान पनि स्थापित गर्नेछ, जुन अहिलेको बेलामा आवश्यक छ।
प्रकाशित: ६ चैत्र २०८२ ०८:०९ शुक्रबार